خوردگی فولاد — Steel Corrosion

Mechanisms | Types | Standards | Control & Inspection

خوردگی (Corrosion) به تخریب یا افت خواص مواد — معمولاً فلزات — در اثر واکنش شیمیایی یا الکتروشیمیایی با محیط اطراف گفته می‌شود. طبق تعریف NACE / AMPP، خوردگی فرآیندی است که در آن فلز از حالت متالورژیکی خود به حالت شیمیایی پایدارتر (اکسید، هیدروکسید، یا نمک) بازمی‌گردد . طبق برآوردها، هزینه سالانه خوردگی در جهان حدود ۲٫۵ تریلیون دلار (۳٫۴٪ تولید ناخالص جهانی) است .

در صنعت پایپینگ و نفت و گاز، خوردگی یکی از مهم‌ترین عوامل خرابی خطوط لوله، مخازن، و تجهیزات است. درک مکانیزم‌های خوردگی و انتخاب روش‌های کنترل مناسب، برای طراحی، بهره‌برداری، و نگهداری ایمن تأسیسات حیاتی است .

این صفحه مرجع کلی خوردگی فولاد است و شامل مکانیزم‌های الکتروشیمیایی، ۱۲ نوع اصلی خوردگی، استانداردهای بین‌المللی، و روش‌های کنترل می‌شود. برای مطالعه تفصیلی هر نوع خوردگی، از کارت‌های پایین همین صفحه استفاده کنید .

Mechanism

مکانیزم الکتروشیمیایی خوردگی فولاد

External Corrosion of Oil & Gas Pipelines — خوردگی خارجی خطوط لوله نفت و گاز
خوردگی خارجی خطوط لوله نفت و گاز — External Corrosion of Pipelines خوردگی خارجی در خطوط لوله مدفون یا هوایی رخ می‌دهد و می‌تواند ناشی از خاک خورنده، رطوبت، یا تخریب پوشش باشد. بازرسی دوره‌ای و حفاظت کاتدی، دو روش اصلی کنترل این نوع خوردگی هستند.

خوردگی فولاد در محیط‌های مرطوب یک فرآیند الکتروشیمیایی است که در آن فولاد نقش آند (Anode) را ایفا می‌کند و اکسیژن یا یون هیدروژن نقش کاتد (Cathode) را. در این فرآیند، آهن اکسید می‌شود و به یون آهن محلول تبدیل می‌گردد .

Anodic Reaction — واکنش آندی (اکسیداسیون آهن) Fe → Fe²⁺ + 2e⁻
Cathodic Reaction — واکنش کاتدی (کاهش اکسیژن در محیط خنثی/قلیایی) O₂ + 2H₂O + 4e⁻ → 4OH⁻
Cathodic Reaction — واکنش کاتدی (کاهش هیدروژن در محیط اسیدی) 2H⁺ + 2e⁻ → H₂↑

محصول نهایی، هیدروکسید آهن (Fe(OH)₂) است که در حضور اکسیژن به اکسید آهن (Fe₂O₃·nH₂O) — همان زنگ آهن — تبدیل می‌شود . چهار عنصر ضروری برای وقوع خوردگی الکتروشیمیایی عبارتند از:

  • آند (Anode): ناحیه‌ای که در آن اکسیداسیون رخ می‌دهد و فلز حل می‌شود.
  • کاتد (Cathode): ناحیه‌ای که در آن کاهش رخ می‌دهد و الکترون‌ها مصرف می‌شوند.
  • الکترولیت (Electrolyte): محیط رسانای یونی، مانند آب حاوی نمک یا اسید.
  • مدار الکتریکی (Metallic Path): مسیر عبور الکترون بین آند و کاتد از طریق فلز.
نکته:
  • در خوردگی یکنواخت (Uniform)، آند و کاتد در سطح فلز جابجا می‌شوند و سطح یکنواخت خورده می‌شود.
  • در خوردگی موضعی (Localized) مانند حفره‌ای، آند و کاتد ثابت می‌مانند و خوردگی در نقاط خاصی متمرکز می‌شود.
  • هرچه رسانایی الکترولیت بیشتر باشد، خوردگی سریع‌تر پیش می‌رود.
Types

۱۲ نوع اصلی خوردگی فولاد

خوردگی فولاد را می‌توان بر اساس مکانیزم، شکل ظاهری، و شرایط محیطی به انواع مختلف تقسیم کرد. در ادامه، ۱۲ نوع اصلی که در صنعت پایپینگ و نفت و گاز اهمیت دارند معرفی می‌شوند. برای مطالعه تفصیلی هر نوع، روی «مطالعه کامل» کلیک کنید .

General Corrosion خوردگی عمومی

خوردگی یکنواخت در سراسر سطح فلز که نرخ آن قابل پیش‌بینی است. این رایج‌ترین نوع خوردگی است و معمولاً با ضخامت مجاز خوردگی (Corrosion Allowance) مدیریت می‌شود.

مطالعه کامل
Pitting Corrosion خوردگی حفره‌ای

خوردگی موضعی که به‌صورت حفره‌های عمیق و باریک در سطح فلز ظاهر می‌شود. خطرناک‌ترین نوع خوردگی است زیرا نفوذ سریع به عمق می‌کند و می‌تواند منجر به سوراخ‌شدگی ناگهانی شود.

مطالعه کامل
Crevice Corrosion خوردگی شکافی

خوردگی موضعی در شکاف‌ها و فضاهای بسته که در آن‌ها الکترولیت راکد می‌شود. این نوع خوردگی در اتصالات فلنجی، زیر واشرها، و نقاط تماس ساپورت‌ها شایع است.

مطالعه کامل
Galvanic Corrosion خوردگی گالوانیکی

خوردگی ناشی از تماس دو فلز غیرمشابه در حضور الکترولیت. فلز فعال‌تر (آند) خورده می‌شود و فلز نجیب‌تر (کاتد) محافظت می‌گردد.

مطالعه کامل
Erosion Corrosion فرسایش-خوردگی

تسریع خوردگی در اثر جریان سیال با سرعت بالا که لایه محافظ اکسید را می‌شوید. در زانویی‌ها، تی‌ها، و نقاط تغییر جهت جریان شایع است.

مطالعه کامل
External Corrosion خوردگی خارجی

خوردگی در سطح خارجی لوله که در خطوط مدفون (ناشی از خاک و رطوبت) یا خطوط هوایی (ناشی از جو خورنده) رخ می‌دهد. با پوشش و حفاظت کاتدی کنترل می‌شود.

مطالعه کامل
Stress Corrosion Cracking ترک‌خوردگی تنشی (SCC)

ترک‌خوردگی ناشی از ترکیب تنش کششی و محیط خورنده. در فولادهای آستنیتی در حضور کلراید و دمای بالا شایع است.

مطالعه کامل
Hydrogen Embrittlement تردی هیدروژنی

کاهش چقرمگی فولاد در اثر نفوذ هیدروژن اتمی به ساختار فلز. در فولادهای با استحکام بالا و در حضور H₂S شایع است.

مطالعه کامل
Hydrogen Induced Cracking ترک‌خوردگی هیدروژنی (HIC)

ترک‌خوردگی داخلی ناشی از تجمع هیدروژن در آخال‌های MnS و تبدیل آن به هیدروژن مولکولی. در سرویس ترش رخ می‌دهد.

مطالعه کامل
Sulfide Stress Cracking ترک‌خوردگی سولفیدی (SSC)

ترک‌خوردگی ناشی از H₂S در حضور تنش کششی. عمدتاً فولادهای با استحکام بالا را تحت تأثیر قرار می‌دهد و طبق NACE MR0175 کنترل می‌شود.

مطالعه کامل
Corrosion Allowance ضخامت مجاز خوردگی

ضخامت اضافی که در طراحی مخازن و لوله‌ها اضافه می‌شود تا در طول عمر طراحی، خوردگی را جبران کند. معمولاً ۳ تا ۶ میلی‌متر است.

مطالعه کامل
Passivation پسیواسیون

تشکیل یک لایه نازک اکسید محافظ روی سطح فلز که از خوردگی بیشتر جلوگیری می‌کند. در فولادهای ضدزنگ (کروم‌دار) رخ می‌دهد.

مطالعه کامل
Comparison

جدول مقایسه انواع خوردگی

Corrosion Types — Mechanism, Appearance & Control
Type Mechanism Appearance Stress Required Primary Control
General Electrochemical (Uniform) Uniform Thinning No Corrosion Allowance, Coating
Pitting Localized Electrochemical Deep Narrow Pits No Material Selection, Inhibitor
Crevice Localized (Stagnant) Attack in Gaps No Design to Avoid Gaps
Galvanic Dissimilar Metals Attack at Junction No Insulating Gaskets, Material Selection
Erosion-Corrosion Flow + Electrochemical Grooves, Horseshoe Pattern No Reduce Velocity, Material Upgrade
External Environment (Soil/Atmosphere) Surface Attack No Coating, Cathodic Protection
SCC Tensile + Environment Branched Cracks Yes Material Selection, Stress Relief
Hydrogen Embrittlement H Absorption Brittle Fracture Yes (High Strength) Limit Hardness, Material Selection
HIC H in Inclusions Internal Blisters No Low S Content, HIC-Resistant Steel
SSC H₂S + Tensile Surface-Initiated Cracks Yes NACE MR0175, Hardness ≤ 22 HRC
Corrosion Allowance Design Approach Extra Thickness No Standard Design Practice
Passivation Protective Oxide Layer Self-Healing Layer No Chromium Content, Surface Treatment
Standards

استانداردهای بین‌المللی خوردگی

خوردگی در صنایع نفت، گاز، و پتروشیمی توسط مجموعه‌ای از استانداردهای بین‌المللی مدیریت می‌شود که الزامات طراحی، انتخاب مواد، بازرسی، و کنترل را تعیین می‌کنند .

Corrosion Standards — International
Standard Title Application
NACE MR0175 / ISO 15156 Petroleum and natural gas industries — Materials for use in H₂S-containing environments سرویس ترش (SSC، HIC)
NACE TM0177 Laboratory Testing of Metals for Resistance to Sulfide Stress Cracking تست SSC
NACE TM0284 Evaluation of Pipeline and Pressure Vessel Steels for Resistance to Hydrogen-Induced Cracking تست HIC
NACE SP0169 Control of External Corrosion on Underground or Submerged Metallic Piping Systems حفاظت کاتدی
ASME B31.3 Process Piping — Chapter VII: Corrosion Allowance پایپینگ فرآیندی
API 570 Piping Inspection Code بازرسی دوره‌ای
API 571 Damage Mechanisms Affecting Fixed Equipment in the Refining Industry مکانیزم‌های آسیب
API 579-1/ASME FFS-1 Fitness-For-Service ارزیابی تناسب برای سرویس
ISO 8044 Corrosion of metals and alloys — Basic terms and definitions اصطلاحات
نکته مهم:
  • NACE در سال ۲۰۲۱ با SSPC ادغام شد و سازمان جدید AMPP (Association for Materials Protection and Performance) نام گرفت .
  • NACE MR0175 / ISO 15156 استاندارد مرجع برای انتخاب مواد در سرویس ترش است .
  • برای اطلاعات بیشتر درباره سرویس ترش، به صفحه Sour Service Steel مراجعه کنید.
Control

روش‌های کنترل خوردگی

کنترل خوردگی شامل مجموعه‌ای از روش‌های طراحی، حفاظت، و بازرسی است که به‌طور همزمان به‌کار می‌روند تا عمر سرویس و ایمنی تجهیزات را تضمین کنند .

۱. روش‌های طراحی (Design)

  • Corrosion Allowance: افزودن ضخامت اضافی برای جبران خوردگی پیش‌بینی‌شده.
  • Material Selection: انتخاب گرید مناسب بر اساس شرایط سرویس (دما، فشار، سیال).
  • Design to Avoid Crevices: جلوگیری از ایجاد شکاف و فضاهای راکد.
  • Drainage & Venting: طراحی برای تخلیه کامل سیال و جلوگیری از تجمع.
  • Insulation Design: جلوگیری از CUI با طراحی صحیح عایق و پوشش.

۲. روش‌های حفاظت (Protection)

  • Coating & Painting: پوشش‌های اپوکسی، پلی‌اورتان، یا زینک‌ریچ.
  • Cathodic Protection (CP): استفاده از آند فداشونده (Sacrificial Anode) یا جریان اعمالی (Impressed Current) .
  • Inhibitors: تزریق مواد بازدارنده خوردگی به سیال.
  • Internal Lining: لاینینگ داخلی با CRA، PTFE، یا سیمان.
  • Material Upgrade: ارتقاء گرید (مثلاً از کربنی به دوپلکس یا آلیاژ نیکل).

۳. روش‌های بازرسی و پایش (Inspection & Monitoring)

  • Visual Inspection: بازرسی چشمی دوره‌ای.
  • UT Thickness Measurement: اندازه‌گیری ضخامت با اولتراسونیک.
  • Radiography (RT): رادیوگرافی برای مشاهده داخلی.
  • Corrosion Coupons: کوپن‌های خوردگی برای پایش نرخ خوردگی.
  • Electrical Resistance (ER) Probes: پروب‌های مقاومت الکتریکی.
  • Linear Polarization Resistance (LPR): پایش آنلاین نرخ خوردگی.
  • Intelligent Pigging: پیگ‌های هوشمند برای خطوط لوله.
Corrosion Rate — نرخ خوردگی CR (mpy) = (534 × W) / (D × A × T)

W = weight loss (oz)
D = density (g/cm³)
A = area (in²)
T = exposure time (hours)

1 mm/year ≈ 39.4 mpy (mils per year)
طبقه‌بندی نرخ خوردگی (طبق NACE SP0775):
  • < 1 mpy (< 0.025 mm/y): نرخ پایین — مطلوب.
  • 1 – 5 mpy (0.025 – 0.13 mm/y): نرخ متوسط — نیازمند پایش.
  • 5 – 10 mpy (0.13 – 0.25 mm/y): نرخ بالا — نیازمند اقدام.
  • > 10 mpy (> 0.25 mm/y): نرخ بحرانی — اقدام فوری .
Chart

نمودار مقایسه شدت انواع خوردگی

Corrosion Types — Relative Severity & Risk Low Medium High Critical Risk Level Low Med Med High High High High Crit Crit Crit Crit General Galvanic Crevice Erosion External Passivation Pitting SCC HE HIC SSC Low Risk Medium Risk High Risk Critical Risk Relative Severity Assessment — Indicative Only, Refer to API 571 for Detailed Damage Mechanisms
نمودار مقایسه شدت نسبی انواع خوردگی — از Low Risk (خوردگی عمومی، گالوانیکی) تا Critical Risk (SSC، HIC، تردی هیدروژنی)
پرسش‌های متداول — خوردگی فولاد
خوردگی چیست؟
خوردگی به تخریب یا افت خواص مواد — معمولاً فلزات — در اثر واکنش شیمیایی یا الکتروشیمیایی با محیط اطراف گفته می‌شود. طبق تعریف NACE/AMPP، خوردگی فرآیندی است که در آن فلز از حالت متالورژیکی خود به حالت شیمیایی پایدارتر (اکسید، هیدروکسید، یا نمک) بازمی‌گردد .
چهار عنصر ضروری برای خوردگی الکتروشیمیایی چیست؟
چهار عنصر ضروری برای خوردگی الکتروشیمیایی عبارتند از: (۱) آند (Anode)، (۲) کاتد (Cathode)، (۳) الکترولیت (Electrolyte)، و (۴) مدار الکتریکی (Metallic Path) . با حذف هر یک از این چهار عنصر، خوردگی متوقف می‌شود.
انواع اصلی خوردگی فولاد کدامند؟
۱۲ نوع اصلی شامل: خوردگی عمومی، حفره‌ای، شکافی، گالوانیکی، فرسایش-خوردگی، خارجی، SCC، تردی هیدروژنی، HIC، SSC، ضخامت مجاز خوردگی، و پسیواسیون. برای مطالعه هر نوع، روی کارت مربوطه کلیک کنید.
تفاوت SCC و SSC چیست؟
SCC (Stress Corrosion Cracking) ترک‌خوردگی تنشی ناشی از ترکیب تنش کششی و محیط خورنده است و معمولاً در فولادهای آستنیتی در حضور کلراید رخ می‌دهد. SSC (Sulfide Stress Cracking) نوع خاصی از SCC است که در محیط‌های حاوی H₂S رخ می‌دهد و طبق NACE MR0175 کنترل می‌شود.
Corrosion Allowance چیست؟
Corrosion Allowance ضخامت اضافی است که در طراحی مخازن و لوله‌ها اضافه می‌شود تا در طول عمر طراحی، خوردگی را جبران کند. معمولاً ۳ تا ۶ میلی‌متر است و طبق ASME B31.3 تعیین می‌شود .
پسیواسیون چیست؟
پسیواسیون تشکیل یک لایه نازک اکسید محافظ روی سطح فلز است که از خوردگی بیشتر جلوگیری می‌کند. در فولادهای ضدزنگ (کروم‌دار) رخ می‌دهد و کروم نقش اصلی را در تشکیل این لایه دارد .
روش‌های کنترل خوردگی کدامند؟
روش‌های کنترل خوردگی در سه دسته کلی قرار می‌گیرند: (۱) روش‌های طراحی (Corrosion Allowance، انتخاب مواد، جلوگیری از شکاف)، (۲) روش‌های حفاظت (پوشش، حفاظت کاتدی، بازدارنده‌ها، لاینینگ)، و (۳) روش‌های بازرسی و پایش (UT، RT، کوپن خوردگی، پیگ هوشمند) .
نرخ خوردگی چگونه اندازه‌گیری می‌شود؟
نرخ خوردگی معمولاً با واحد mpy (mils per year) یا mm/year اندازه‌گیری می‌شود. فرمول اصلی: CR (mpy) = (534 × W) / (D × A × T) . طبقه‌بندی NACE: < 1 mpy پایین، 1-5 mpy متوسط، 5-10 mpy بالا، > 10 mpy بحرانی .
حفاظت کاتدی چگونه کار می‌کند؟
حفاظت کاتدی روشی است که در آن فلز مورد حفاظت به کاتد تبدیل می‌شود و جریان الکتریکی از یک آند خارجی (فداشونده یا اعمالی) به آن می‌رسد. دو روش اصلی: (۱) آند فداشونده (Sacrificial Anode) — استفاده از فلز فعال‌تر مانند روی یا منیزیم، و (۲) جریان اعمالی (Impressed Current) — استفاده از منبع جریان خارجی .
API 571 چه کاربردی دارد؟
API 571 (Damage Mechanisms Affecting Fixed Equipment in the Refining Industry) مرجع اصلی برای شناسایی و ارزیابی مکانیزم‌های آسیب در تجهیزات ثابت پالایشگاهی است. این استاندارد بیش از ۶۰ مکانیزم آسیب شامل انواع خوردگی، ترک‌خوردگی، و تخریب را پوشش می‌دهد .
خوردگی در چه صنایعی مهم‌ترین چالش است؟
خوردگی در صنایع نفت و گاز (خطوط لوله، تجهیزات سرچاهی، مخازن)، پالایشگاه‌ها، کارخانه‌های پتروشیمی، نیروگاه‌ها، صنایع دریایی، و سازه‌های عمرانی مهم‌ترین چالش است. طبق برآوردها، هزینه سالانه خوردگی در جهان حدود ۲٫۵ تریلیون دلار است .
تفاوت NACE و AMPP چیست؟
NACE International سازمان تخصصی خوردگی بود که در سال ۲۰۲۱ با SSPC (Society for Protective Coatings) ادغام شد و سازمان جدید AMPP (Association for Materials Protection and Performance) تشکیل شد. استانداردهای قدیمی NACE (مانند MR0175، TM0177، TM0284) همچنان با نام NACE شناخته می‌شوند .
منبع داده‌ها: ScienceDirect — Pipeline Corrosion, Projectmaterials — What Is Corrosion, Projectmaterials — Common Types of Corrosion, ASSDA — Corrosion Control
استانداردهای مرجع: NACE MR0175 / ISO 15156 — NACE TM0177 — NACE TM0284 — NACE SP0169 — ASME B31.3 — API 571 — API 579-1/ASME FFS-1 — ISO 8044
این مطلب توسط تیم مهندسی صنایع فولادی ایران اتصال آسیا تهیه و تدوین شده است و محتوای فنی آن بر اساس استانداردهای معتبر بین‌المللی (NACE MR0175 / ISO 15156، NACE TM0177، NACE TM0284، NACE SP0169)، ASME B31.3، API 571، API 579-1/ASME FFS-1، و ISO 8044 تنظیم شده است. این صفحه با هدف ارائه یک مرجع کاربردی برای مهندسان، طراحان، بازرسان و فعالان صنعت پایپینگ تهیه شده است.
نیاز به مشاوره فنی · ایران اتصال

💬 نیاز به مشاوره فنی دارید؟

اگر پس از مطالعه این مقاله هنوز سوالی دارید، سوال فنی خود را برای مهندسین ایران اتصال آسیا ارسال کنید.
کارشناسان ما در اسرع وقت به درخواست شما رسیدگی خواهند کرد.

تلفن مشاوره: 34811-021
موبایل:7923 178 0912
ساعات پاسخگویی: شنبه تا چهارشنبه

چرا ایران اتصال آسیا؟

بیش از ۳۰ سال تجربه تولید
مشاوره فنی مهندسی
استانداردهای بین‌المللی کیفیت
گستره وسیع اتصالات جوشی
ماسکوت ایران اتصال
سوال و نظرات خود را درباره این مقاله ارسال فرمایید