ترک‌خوردگی هیدروژنی — Hydrogen Induced Cracking (HIC)

Step-wise Cracking | MnS Inclusions | NACE TM0284 | CLR / CTR / CSR

ترک‌خوردگی هیدروژنی (Hydrogen Induced Cracking — HIC) نوعی آسیب فلزی است که در محیط‌های ترش حاوی H₂S رخ می‌دهد. هیدروژن اتمی که در اثر واکنش خوردگی روی سطح فولاد تولید می‌شود، به داخل فلز نفوذ می‌کند و در نقاط تله (Trap Sites) مانند آخال‌های منگنز سولفید (MnS) تجمع می‌یابد. تجمع هیدروژن و تبدیل آن به هیدروژن مولکولی باعث ایجاد فشار داخلی بالا و در نتیجه ترک‌خوردگی داخلی می‌شود [citation:2][citation:6].

HIC برخلاف ترک‌خوردگی تنشی سولفیدی (SSC) به تنش خارجی نیاز ندارد و بدون حضور تنش کششی نیز رخ می‌دهد. این نوع ترک‌خوردگی معمولاً به‌صورت پله‌ای (Step-wise) است و موازی با جهت نورد منتشر می‌شود [citation:4][citation:16].

Figure

شکل ترک‌خوردگی هیدروژنی

نمونه‌ای از وقوع پدیده تردی هیدروژنی
نمونه‌ای از وقوع پدیده تردی هیدروژنی سطح شکست ترد ناشی از نفوذ هیدروژن به ساختار فلز. ترک‌های ناشی از HIC معمولاً در جهت موازی با نورد رشد می‌کنند و به‌صورت پله‌ای (Step-wise) ظاهر می‌شوند.
Comparison

تفاوت HIC با SSC و HE

HIC، SSC و HE هر سه از آسیب‌های ناشی از هیدروژن هستند، اما در مکانیزم، شرایط، و مکان وقوع تفاوت‌های اساسی دارند:

HIC vs SSC vs HE — Technical Comparison
Feature HIC SSC HE
Stress Required No (Internal Stress Only) Yes (Tensile) Yes (Tensile)
Environment Wet H₂S Wet H₂S Any H Source
Initiation Site MnS Inclusions Surface Internal Defects
Crack Morphology Step-wise, Parallel to Rolling Branched, Transgranular Intergranular, Brittle
Material Susceptibility Medium Strength High Strength High Strength
Test Standard NACE TM0284 NACE TM0177 ASTM F519
Primary Control Low S, Clean Steel Hardness ≤ 22 HRC Post-Bake, Low Strength
نکات کلیدی:
  • HIC به تنش خارجی نیاز ندارد — فقط تنش داخلی ناشی از فشار هیدروژن مولکولی کافی است [citation:4].
  • SSC نیازمند تنش کششی (اعمالی یا پسماند) است [citation:4].
  • HE می‌تواند در هر محیطی که منبع هیدروژن داشته باشد رخ دهد، نه فقط H₂S [citation:5].
  • برای اطلاعات بیشتر درباره SSC، به صفحه SCC و برای HE به صفحه Hydrogen Embrittlement مراجعه کنید.
Mechanism

مکانیزم ترک‌خوردگی هیدروژنی

مکانیزم HIC شامل چهار مرحله اصلی است [citation:16]:

  • مرحله ۱ — تولید هیدروژن اتمی: H₂S با فولاد واکنش می‌دهد و هیدروژن اتمی تولید می‌کند. H₂S همچنین از ترکیب مجدد هیدروژن اتمی به مولکولی جلوگیری می‌کند و نفوذ هیدروژن را افزایش می‌دهد [citation:16].
  • مرحله ۲ — نفوذ هیدروژن: هیدروژن اتمی به داخل شبکه فولاد نفوذ می‌کند و به سمت نقاط تله (Trap Sites) حرکت می‌کند.
  • مرحله ۳ — تجمع در آخال‌ها: هیدروژن در آخال‌های MnS، مرزهای دانه، و سایر نقاط تله تجمع می‌یابد و به هیدروژن مولکولی تبدیل می‌شود [citation:2].
  • مرحله ۴ — ترک‌خوردگی: فشار هیدروژن مولکولی باعث جدایش شبکه (Lattice Decohesion) و ایجاد حفره (Void) می‌شود. حفره‌های مجاور به هم متصل شده و ترک پله‌ای (Step-wise) ایجاد می‌کنند [citation:16].
HIC Mechanism — Step-wise Cracking H₂S → HS⁻ + H⁺
HS⁻ + Fe → FeS + H (atomic hydrogen)
H diffusion → MnS inclusions / grain boundaries
2H → H₂ (molecular hydrogen, pressure build-up)
Void formation → Void linkage → Step-wise crack

Crack propagation parallel to rolling direction

نقش آخال‌های MnS

آخال‌های منگنز سولفید (MnS) که در فرآیند فولادسازی تشکیل می‌شوند، مهم‌ترین نقاط تله هیدروژن در فولادهای خطوط لوله هستند. این آخال‌ها سطح فعال بالایی برای جذب هیدروژن دارند و نقاط تمرکز تنش در نوک خود ایجاد می‌کنند که باعث تسهیل تجمع هیدروژن می‌شود [citation:16].

اگر آخال‌های MnS به‌صورت رشته‌ای (Stringer) باشند، ترک‌ها به‌صورت خطی رشد می‌کنند و در نهایت ترک پله‌ای ایجاد می‌شود. بنابراین کنترل شکل و توزیع آخال‌ها (با تزریق کلسیم) نقش کلیدی در کاهش HIC دارد [citation:16].

Factors

عوامل مؤثر بر حساسیت به HIC

Key Factors Affecting HIC Susceptibility
Factor Effect Remark
Sulfur Content Higher = More Severe محتوای گوگرد بالاتر = حساس‌تر (MnS بیشتر) [citation:2]
Inclusion Shape Stringer = More Severe آخال رشته‌ای = حساس‌تر [citation:16]
H₂S Partial Pressure Higher = More Severe فشار جزئی H₂S بالاتر = شدیدتر [citation:3]
pH Lower = More Severe pH پایین‌تر = تسریع خوردگی و تولید H [citation:3]
Temperature Around 24°C Most Severe دمای اتاق (۲۴°C) حساس‌ترین [citation:4]
Microstructure Band Structure = More Severe ساختار نواری (Segregation) = حساس‌تر [citation:2]
Hardness Higher = Less HIC Prone سختی بالاتر = تمایل به HE به‌جای HIC [citation:10]
Grain Size Coarser = More Severe دانه درشت‌تر = حساس‌تر
⚠ هشدار:
  • فولادهای با گوگرد بالای ۰٫۰۰۳٪ (برای ورق) یا ۰٫۰۱٪ (برای لوله بدون درز) مستعد HIC هستند [citation:2].
  • در فشار جزئی H₂S بالای ۰٫۰۵ psi (۰٫۳ kPa)، خطر HIC جدی است [citation:3].
  • دمای حدود ۲۴°C (دمای اتاق) بیشترین حساسیت به HIC را دارد. در دماهای بالاتر، هیدروژن سریع‌تر خارج می‌شود و در دماهای پایین‌تر، نفوذ کندتر است [citation:4].
Testing

تست HIC — NACE TM0284

NACE TM0284 استاندارد بین‌المللی برای ارزیابی مقاومت فولادهای خطوط لوله و مخازن تحت فشار به HIC است. این تست بدون اعمال تنش خارجی انجام می‌شود و نمونه‌ها در محلول H₂S اشباع قرار می‌گیرند [citation:4][citation:8].

روش تست NACE TM0284

  • محلول تست: دو محلول استاندارد — Solution A (pH 3) و Solution B (pH 5) [citation:13].
  • زمان تست: ۹۶ ساعت [citation:8].
  • نمونه: نمونه‌های ۱۰۰×۲۰ میلی‌متری با ضخامت کامل [citation:13].
  • روش: نمونه‌ها پس از تست برش داده می‌شوند و سطح مقطع آن‌ها زیر میکروسکوپ بررسی می‌شود [citation:13].
  • ارزیابی: سه پارامتر CLR، CTR، CSR محاسبه می‌شوند [citation:13].

معیارهای ارزیابی HIC

HIC Evaluation Criteria — NACE TM0284
Parameter Full Name Definition Typical Acceptance
CLR Crack Length Ratio نسبت طول ترک به عرض نمونه ≤ 15% [citation:13][citation:17]
CTR Crack Thickness Ratio نسبت ضخامت ترک به ضخامت نمونه ≤ 5% [citation:13][citation:17]
CSR Crack Sensitivity Ratio نسبت حساسیت ترک (CLR × CTR) ≤ 2% [citation:13][citation:17]
نکات کلیدی تست HIC:
  • NACE TM0284 خود معیار پذیرش تعیین نمی‌کند — معیارها توسط کارفرما، مهندس طراحی، یا استانداردهای دیگر (مانند NACE MR0175) تعیین می‌شوند [citation:4].
  • مقادیر CLR ≤ 15%، CTR ≤ 5%، CSR ≤ 2% رایج‌ترین معیارهای پذیرش در پروژه‌ها هستند [citation:13][citation:17].
  • تست در ۹۶ ساعت انجام می‌شود [citation:8].
  • نمونه‌ها باید قبل از تست اکسیژن‌زدایی شوند (با نیتروژن) تا نتایج واقعی حاصل شود [citation:4].
Control

روش‌های کنترل و پیشگیری HIC

۱. کنترل ترکیب شیمیایی و آخال‌ها

  • کاهش گوگرد: به کمتر از ۰٫۰۰۳٪ (ورق) یا ۰٫۰۱٪ (لوله بدون درز) [citation:2].
  • تزریق کلسیم (Ca Treatment): کروی‌کردن آخال‌های MnS برای کاهش سطح فعال [citation:9][citation:16].
  • کاهش فسفر: به کمتر از ۰٫۰۱۵٪.
  • کنترل آخال‌های اکسیدی: کاهش Al₂O₃ و SiO₂.

۲. بهینه‌سازی ریزساختار

  • کاهش ساختار نواری (Band Structure): با کنترل نرخ سردایش [citation:2].
  • عملیات حرارتی مناسب: نرماله کردن یا تمپر [citation:2].
  • کنترل اندازه دانه: ریزدانه‌سازی.
  • افزودن میکروآلیاژها: Cu، Ni، Mo، Ti برای بهبود خواص [citation:6].

۳. کنترل جوشکاری

  • الکترود کم‌هیدروژن: مانند E7018 یا E8018.
  • پیش‌گرمایش (Preheat): برای فولادهای ضخیم.
  • کنترل اکسیدهای جوش: در HFIW، تنظیم پارامترهای کارخانه برای حذف اکسیدها [citation:9].
  • PWHT: برای کاهش تنش پسماند.

۴. انتخاب مواد

  • فولادهای HIC-Resistant: با گوگرد پایین و آخال‌های کروی.
  • فولادهای با سختی پایین: برای کاهش تمایل به HE (که می‌تواند با HIC همراه شود) [citation:10].
  • API 5L با مشخصات سرویس ترش: طبق Annex H [citation:2].

۵. بازرسی و پایش

  • UT (Ultrasonic Testing): برای شناسایی ترک‌های داخلی.
  • TOFD (Time of Flight Diffraction): برای ترک‌های دقیق‌تر [citation:17].
  • پیگ هوشمند: برای خطوط لوله.
  • بازرسی دوره‌ای طبق API 570.
  • پایش هیدروژن: با Hydrogen Probe.
⚠ هشدارهای کلیدی:
  • HIC در فولادهای با گوگرد بالا شایع است — کاهش گوگرد اولین قدم کنترل است.
  • آخال‌های MnS رشته‌ای خطرناک‌ترین نوع آخال هستند — باید کروی شوند [citation:16].
  • دمای ۲۴°C (دمای اتاق) حساس‌ترین دما برای HIC است [citation:4].
  • رطوبت و اکسیژن در محیط تست باید کنترل شوند تا نتایج واقعی حاصل شود [citation:4].
Chart

مقایسه HIC، SSC و SOHIC

Hydrogen Damage Modes — HIC vs SSC vs SOHIC HIC Hydrogen Induced Cracking Stress Required: No External Stress Initiation: MnS Inclusions Morphology: Step-wise Cracks Test Standard: NACE TM0284 SSC Sulfide Stress Cracking Stress Required: Yes (Tensile) Initiation: Surface Morphology: Branched, Transgranular Test Standard: NACE TM0177 SOHIC Stress-Oriented HIC Stress Required: Yes (Tensile) Initiation: HAZ, Base Metal Morphology: HIC + SSC Combined Test Standard: NACE TM0284 HIC: No External Stress | SSC: Requires Tensile Stress | SOHIC: Combination of Both
مقایسه سه حالت آسیب هیدروژنی در سرویس ترش — HIC (بدون تنش خارجی)، SSC (نیازمند تنش)، SOHIC (ترکیبی)
پرسش‌های متداول — ترک‌خوردگی هیدروژنی
HIC نوعی آسیب فلزی است که در محیط‌های ترش حاوی H₂S رخ می‌دهد. هیدروژن اتمی ناشی از خوردگی به داخل فولاد نفوذ می‌کند و در آخال‌های MnS تجمع می‌یابد. تبدیل هیدروژن اتمی به مولکولی باعث فشار داخلی و ایجاد ترک‌های پله‌ای می‌شود [citation:2][citation:6].
HIC به تنش خارجی نیاز ندارد و از آخال‌های MnS شروع می‌شود. SSC نیازمند تنش کششی است و از سطح شروع می‌شود. HIC معمولاً پله‌ای و SSC معمولاً شاخه‌شاخه است [citation:4].
HE می‌تواند در هر محیطی که منبع هیدروژن داشته باشد رخ دهد و عمدتاً در فولادهای با استحکام بالا شایع است. HIC مخصوص محیط‌های ترش (H₂S) است و در فولادهای با استحکام متوسط رخ می‌دهد. HE از نقاط تمرکز تنش داخلی شروع می‌شود، در حالی که HIC از آخال‌ها [citation:5][citation:16].
آخال‌های MnS سطح فعال بالایی برای جذب هیدروژن دارند و نقاط تمرکز تنش در نوک خود ایجاد می‌کنند. اگر به‌صورت رشته‌ای (Stringer) باشند، ترک‌ها به‌صورت خطی رشد می‌کنند و در نهایت ترک پله‌ای ایجاد می‌شود [citation:16].
طبق NACE TM0284:
  • نمونه‌های ۱۰۰×۲۰ میلی‌متری از ورق یا لوله.
  • قرارگیری در محلول H₂S اشباع (pH 3 یا pH 5).
  • مدت ۹۶ ساعت.
  • برش نمونه و بررسی سطح مقطع زیر میکروسکوپ.
  • محاسبه CLR، CTR، CSR [citation:8][citation:13].
  • CLR (Crack Length Ratio): نسبت طول ترک به عرض نمونه — معمولاً ≤ ۱۵٪ [citation:13][citation:17].
  • CTR (Crack Thickness Ratio): نسبت ضخامت ترک به ضخامت نمونه — معمولاً ≤ ۵٪ [citation:13][citation:17].
  • CSR (Crack Sensitivity Ratio): نسبت حساسیت ترک — معمولاً ≤ ۲٪ [citation:13][citation:17].
گوگرد عامل اصلی تشکیل آخال‌های MnS است که مهم‌ترین نقاط تله هیدروژن هستند. کاهش گوگرد به کمتر از ۰٫۰۰۳٪ (ورق) یا ۰٫۰۱٪ (لوله) باعث کاهش آخال‌های MnS و در نتیجه کاهش حساسیت به HIC می‌شود [citation:2].
تزریق کلسیم (Ca Treatment) باعث کروی‌کردن آخال‌های MnS می‌شود. آخال‌های کروی سطح فعال کمتری برای جذب هیدروژن دارند و نقاط تمرکز تنش کمتری ایجاد می‌کنند. این روش یکی از مؤثرترین راه‌های کاهش حساسیت به HIC است [citation:9][citation:16].
در دمای ۲۴°C (دمای اتاق)، حساسیت به HIC حداکثر است. در دماهای بالاتر، هیدروژن سریع‌تر خارج می‌شود و در دماهای پایین‌تر، نفوذ هیدروژن کندتر است. به همین دلیل استاندارد NACE TM0284 دمای تست را دقیقاً کنترل می‌کند [citation:4].
SOHIC (Stress-Oriented HIC) ترکیبی از HIC و SSC است. در این حالت، ترک‌های HIC که معمولاً موازی با جهت نورد هستند، در جهت عمود بر تنش کششی رشد می‌کنند و به هم متصل می‌شوند. SOHIC معمولاً در ناحیه متأثر از حرارت جوش (HAZ) شایع‌تر است [citation:6].
پنج دسته اصلی:
  • کنترل شیمیایی: کاهش گوگرد، تزریق کلسیم [citation:2][citation:9].
  • بهینه‌سازی ریزساختار: کاهش ساختار نواری، عملیات حرارتی [citation:2].
  • کنترل جوشکاری: الکترود کم‌هیدروژن، پیش‌گرمایش [citation:9].
  • انتخاب مواد: فولادهای HIC-Resistant [citation:2].
  • بازرسی: UT، TOFD، پیگ هوشمند [citation:17].
خیر. NACE TM0284 فقط روش تست را تعیین می‌کند، نه معیار پذیرش. معیارهای پذیرش (CLR، CTR، CSR) توسط کارفرما، مهندس طراحی، یا استانداردهای دیگر (مانند NACE MR0175 / ISO 15156) تعیین می‌شوند [citation:4].
HIC در صنایع نفت و گاز (خطوط لوله ترش، تجهیزات سرچاهی)، پالایشگاه‌ها (واحدهای فرآورش گاز ترش)، کارخانه‌های پتروشیمی (مخازن تحت فشار، مبدل‌های حرارتی)، و تأسیسات فرآوری گاز ترش شایع است [citation:2][citation:3].
منبع داده‌ها: ScienceDirect — A Critical Review of HIC of API 5L Pipeline Steel, ScienceDirect — Hydrogen Induced Cracking of Pipeline and Pressure Vessel Steels, Projectmaterials — Hydrogen Induced Cracking
استانداردهای مرجع: NACE TM0284 — NACE MR0175 / ISO 15156 — NACE TM0177 — API 5L Annex H — ASME B31.3 — API 571
این مطلب توسط تیم مهندسی صنایع فولادی ایران اتصال آسیا تهیه و تدوین شده است و محتوای فنی آن بر اساس استانداردهای معتبر بین‌المللی (NACE TM0284، NACE MR0175 / ISO 15156، NACE TM0177)، API 5L Annex H، ASME B31.3، API 571، و منابع معتبر مهندسی تنظیم شده است. این صفحه با هدف ارائه یک مرجع کاربردی برای مهندسان، طراحان، بازرسان و فعالان صنعت پایپینگ تهیه شده است.
نیاز به مشاوره فنی · ایران اتصال

💬 نیاز به مشاوره فنی دارید؟

اگر پس از مطالعه این مقاله هنوز سوالی دارید، سوال فنی خود را برای مهندسین ایران اتصال آسیا ارسال کنید.
کارشناسان ما در اسرع وقت به درخواست شما رسیدگی خواهند کرد.

تلفن مشاوره: 34811-021
موبایل:7923 178 0912
ساعات پاسخگویی: شنبه تا چهارشنبه

چرا ایران اتصال آسیا؟

بیش از ۳۰ سال تجربه تولید
مشاوره فنی مهندسی
استانداردهای بین‌المللی کیفیت
گستره وسیع اتصالات جوشی
ماسکوت ایران اتصال
سوال و نظرات خود را درباره این مقاله ارسال فرمایید