خوردگی گالوانیکی — Galvanic Corrosion

Galvanic Series | Dissimilar Metals | ASTM G82

خوردگی گالوانیکی (که به آن خوردگی دوفلزی یا Bimetallic Corrosion نیز گفته می‌شود) نوعی خوردگی تسریع‌شده است که زمانی رخ می‌دهد که دو فلز غیرمشابه در حضور الکترولیت با یکدیگر تماس الکتریکی داشته باشند . در این حالت، فلز فعال‌تر (آند) خورده می‌شود و فلز نجیب‌تر (کاتد) محافظت می‌گردد .

این نوع خوردگی در صنعت پایپینگ بسیار شایع است، زیرا در بسیاری از سیستم‌ها فلزات مختلف (مانند فولاد کربنی، استنلس استیل، برنج، آلومینیوم) در کنار هم استفاده می‌شوند. اگر جداکننده الکتریکی مناسب بین آن‌ها نصب نشود، خطر خوردگی گالوانیکی به‌شدت افزایش می‌یابد .

Figure

شکل خوردگی گالوانیکی

خوردگی گالوانیکی — Galvanic Corrosion
خوردگی گالوانیکی — Galvanic Corrosion خوردگی تسریع‌شده در محل تماس دو فلز غیرمشابه در حضور الکترولیت. فلز فعال‌تر (آند) خورده می‌شود و فلز نجیب‌تر (کاتد) محافظت می‌گردد. این نوع خوردگی در اتصالات فلنجی، جوش‌های غیرهمجنس، و اتصال لوله‌های مختلف شایع است.
Mechanism

مکانیزم خوردگی گالوانیکی

خوردگی گالوانیکی زمانی رخ می‌دهد که چهار شرط به‌طور همزمان برقرار باشند :

  • دو فلز با پتانسیل متفاوت در تماس الکتریکی.
  • الکترولیت (محیط رسانای یونی) بین دو فلز.
  • اتصال الکتریکی بین دو فلز (تماس مستقیم یا سیم).
  • تفاوت پتانسیل کافی بین دو فلز (حداقل ۰٫۱ ولت).

در این حالت، فلز فعال‌تر (آند) اکسید می‌شود و فلز نجیب‌تر (کاتد) کاهش رخ می‌دهد. الکترون‌ها از آند به کاتد از طریق اتصال الکتریکی عبور می‌کنند و یون‌ها از طریق الکترولیت .

Anodic Reaction — واکنش آندی (فلز فعال‌تر) M → Mⁿ⁺ + ne⁻
Cathodic Reaction — واکنش کاتدی (فلز نجیب‌تر) O₂ + 2H₂O + 4e⁻ → 4OH⁻ (in neutral/alkaline) 2H⁺ + 2e⁻ → H₂↑ (in acidic)

خطر خوردگی گالوانیکی چگونه ارزیابی می‌شود؟

میزان خطر خوردگی گالوانیکی به تفاوت پتانسیل بین دو فلز در سری گالوانیکی بستگی دارد. هرچه فاصله پتانسیل بیشتر باشد، خطر خوردگی بیشتر است. اگر تفاوت پتانسیل کمتر از ۰٫۱ ولت باشد، خوردگی گالوانیکی ناچیز است .

نکات کلیدی:
  • فلز با پتانسیل منفی‌تر (آند) خورده می‌شود.
  • فلز با پتانسیل مثبت‌تر (کاتد) محافظت می‌شود.
  • هرچه دو فلز دورتر در سری گالوانیکی باشند، خوردگی شدیدتر است.
  • خطر خوردگی گالوانیکی با نسبت سطح کاتد به آند نسبت مستقیم دارد.
Series

سری گالوانیکی فلزات — Galvanic Series

سری گالوانیکی جدولی است که فلزات و آلیاژها را بر اساس پتانسیل خوردگی در محیط مشخص (معمولاً آب دریا) رتبه‌بندی می‌کند. فلزات در بالای جدول فعال‌تر (آندی) و در پایین جدول نجیب‌تر (کاتدی) هستند .

Galvanic Series in Seawater — ASTM G82
Position Metal / Alloy Potential (V vs SCE) Behavior
Most Active (Anodic) Magnesium −1.60 Sacrificial Anode
↓ Zinc −1.03 Galvanizing
↓ Aluminum −0.79 Active
↓ Carbon Steel −0.61 Common Piping
↓ Cast Iron −0.61 Common Piping
↓ Stainless Steel 304 (Active) −0.53 Active State
↓ Stainless Steel 316 (Active) −0.43 Active State
↓ Copper −0.20 Cathodic
↓ Brass / Bronze −0.20 to −0.30 Cathodic
↓ Stainless Steel 304 (Passive) −0.05 Passive State
↓ Stainless Steel 316 (Passive) +0.05 Passive State
↓ Titanium +0.10 Very Noble
Most Noble (Cathodic) Graphite / Gold / Platinum +0.20 to +0.30 Cathodic
توجه:
  • جدول بالا یک نمونه خلاصه از سری گالوانیکی در آب دریا است (ASTM G82) .
  • سری گالوانیکی در محیط‌های دیگر (اسید، قلیا، خاک) متفاوت است و باید جداگانه مراجعه شود.
  • فولاد زنگ‌نزن در حالت فعال در بالای جدول (آندی) و در حالت پسیو در پایین جدول (کاتدی) قرار دارد — این دوگانگی اهمیت زیادی در طراحی دارد.
  • گرافیت (Graphite) بسیار کاتدی است و در تماس با فولاد کربنی، خوردگی گالوانیکی شدیدی ایجاد می‌کند.

برای اطلاعات بیشتر درباره فولادهای زنگ‌نزن، به صفحه Stainless Steel Pipe مراجعه کنید.

Factors

عوامل مؤثر بر خوردگی گالوانیکی

Key Factors Affecting Galvanic Corrosion
Factor Effect on Galvanic Corrosion Remark
Potential Difference Higher = More Severe اختلاف پتانسیل بیشتر = شدیدتر
Cathode-to-Anode Area Ratio Higher = More Severe نسبت سطح کاتد به آند
Electrolyte Conductivity Higher = More Severe رسانایی الکترولیت
Distance Between Metals Shorter = More Severe فاصله کمتر = شدیدتر
Temperature Higher = More Severe دما بالاتر = شدیدتر
Oxygen Content Higher = More Severe اکسیژن بالاتر = شدیدتر
Flow Rate Higher = More Severe سرعت جریان بالاتر = شدیدتر
Surface Condition Cleaner = More Severe سطح تمیزتر = شدیدتر

نقش نسبت سطح کاتد به آند

نسبت سطح کاتد به آند یکی از مهم‌ترین عوامل در خوردگی گالوانیکی است. اگر سطح کاتد بسیار بزرگ‌تر از سطح آند باشد، خوردگی آند به‌شدت تسریع می‌شود، زیرا جریان خوردگی روی سطح کوچک آند متمرکز می‌شود .

  • نسبت سطح کاتد/آند بزرگ = خوردگی گالوانیکی شدید.
  • نسبت سطح کاتد/آند کوچک = خوردگی گالوانیکی خفیف.

به همین دلیل، در طراحی اتصالات فلزی، باید اطمینان حاصل شود که سطح آند بزرگ‌تر از سطح کاتد باشد تا خوردگی کاهش یابد .

Cases

موارد شایع خوردگی گالوانیکی در پایپینگ

Common Galvanic Couples in Piping Systems
Anode (Corrodes) Cathode (Protected) Risk Level Common Location
Carbon Steel Stainless Steel 304 / 316 High اتصال لوله کربنی به استنلس
Carbon Steel Copper / Brass High اتصالات برنجی روی لوله کربنی
Carbon Steel Graphite Very High واشرهای گرافیتی
Galvanized Steel Stainless Steel High اتصال لوله گالوانیزه به استنلس
Aluminum Carbon Steel / Stainless Very High اتصالات آلومینیومی در سیستم فولادی
Carbon Steel Titanium Very High مبدل‌های حرارتی تیتانیومی
Zinc (Galvanizing) Carbon Steel Intended حفاظت کاتدی آند فداشونده
Magnesium Steel (Buried Pipeline) Intended آند فداشونده خطوط مدفون
⚠ هشدارهای کلیدی:
  • اتصال لوله کربنی به استنلس استیل یکی از شایع‌ترین موارد خوردگی گالوانیکی است. حتماً باید از جداکننده (Isolation Kit) استفاده شود.
  • واشرهای گرافیتی در اتصالات فلنجی می‌توانند باعث خوردگی شدید گالوانیکی شوند و باید با واشرهای عایق یا واشرهای بدون گرافیت جایگزین شوند.
  • اتصال آلومینیوم به فولاد در محیط‌های مرطوب، خوردگی بسیار شدید ایجاد می‌کند.
  • در سیستم‌های آب دریا، خوردگی گالوانیکی به‌شدت شدیدتر است و نیازمند انتخاب دقیق مواد است.
Control

روش‌های کنترل خوردگی گالوانیکی

۱. انتخاب مواد سازگار

  • انتخاب فلزات نزدیک در سری گالوانیکی (اختلاف پتانسیل کمتر از ۰٫۱ ولت).
  • استفاده از یک فلز در کل سیستم (مثلاً لوله و اتصالات از یک جنس).
  • افزایش سطح آند نسبت به کاتد برای کاهش شدت خوردگی.
  • برای اتصالات فلنجی فولاد کربنی به استنلس، از فلنج‌های عایق (Insulating Flange) استفاده شود.

۲. جداسازی الکتریکی

  • واشرهای عایق (Insulating Gaskets): از جنس PTFE، G-10، یا Neoprene.
  • بوش‌های عایق (Insulating Sleeves): برای پیچ‌ها و مهره‌ها.
  • واشرهای عایق (Insulating Washers): برای جداسازی کامل فلنج.
  • مجموعه عایق‌بندی (Isolation Kit): شامل واشر، بوش، و واشر عایق برای اتصالات فلنجی.

۳. پوشش و رنگ

  • پوشش آندی: پوشش فلز نجیب‌تر (کاتد) با رنگ یا پوشش که سطح آن را از الکترولیت جدا می‌کند.
  • پوشش کاتدی: باید از پوشش فلز فعال‌تر (آند) خودداری شود، زیرا ممکن است خوردگی را تشدید کند.
  • توجه: پوشش باید کامل و بدون نقص باشد، زیرا هر نقص کوچک، خوردگی را در یک نقطه متمرکز می‌کند.

۴. بازرسی و پایش

  • بازرسی چشمی: بررسی وجود خوردگی در نقاط تماس فلزات مختلف.
  • UT Thickness: اندازه‌گیری ضخامت در نقاط مشکوک.
  • پایش پتانسیل: با الکترود مرجع (Reference Electrode) برای اندازه‌گیری پتانسیل فلزات.
  • کوپن‌های خوردگی: نصب کوپن از جنس فلز آند در نقاط کلیدی.
  • بازرسی دوره‌ای: پس از جداسازی اتصالات فلنجی، وضعیت سطح فلزات بررسی شود.
نکته کلیدی:
  • در اتصالات فلنجی دو فلزی، استفاده از Isolation Kit (شامل واشر عایق، بوش عایق، و واشر عایق پیچ) ضروری است.
  • در جوشکاری دو فلز غیرمشابه (مانند Carbon Steel به Stainless Steel)، باید از الکترود Nickel-Based یا Duplex استفاده شود یا Transition Piece جوش داده شود.
  • در سیستم‌های آب دریا، خوردگی گالوانیکی بسیار شدیدتر است و باید مواد سازگارتر انتخاب شوند.
Chart

نمودار سری گالوانیکی فلزات

Galvanic Series in Seawater — ASTM G82 −2.0 −1.5 −1.0 −0.5 0 +0.5 Potential (V vs SCE) Cathodic Region (Noble) Anodic Region (Active) Gold Graphite Titanium SS 316 (P) SS 304 (P) Copper Brass SS 316 SS 304 Cast Iron C. Steel Aluminum Zinc Magnesium Cathodic (Noble) Intermediate Anodic (Active) SS 304 / 316 (P) = Passive State | SS 304 / 316 = Active State — Refer to ASTM G82 for full series
نمودار سری گالوانیکی فلزات در آب دریا (ASTM G82) — فلزات فعال‌تر (آبی) به‌عنوان آند خورده می‌شوند و فلزات نجیب‌تر (قرمز) به‌عنوان کاتد محافظت می‌شوند
پرسش‌های متداول — خوردگی گالوانیکی
خوردگی گالوانیکی چیست؟
خوردگی گالوانیکی (یا خوردگی دوفلزی) نوعی خوردگی تسریع‌شده است که زمانی رخ می‌دهد که دو فلز غیرمشابه در حضور الکترولیت با یکدیگر تماس الکتریکی داشته باشند. فلز فعال‌تر (آند) خورده می‌شود و فلز نجیب‌تر (کاتد) محافظت می‌گردد .
چهار شرط لازم برای خوردگی گالوانیکی چیست؟
چهار شرط برای وقوع خوردگی گالوانیکی:
  • دو فلز با پتانسیل متفاوت در تماس الکتریکی.
  • الکترولیت (محیط رسانای یونی) بین دو فلز.
  • اتصال الکتریکی بین دو فلز (تماس مستقیم یا سیم).
  • تفاوت پتانسیل کافی بین دو فلز (حداقل ۰٫۱ ولت) .
سری گالوانیکی چیست؟
سری گالوانیکی جدولی است که فلزات و آلیاژها را بر اساس پتانسیل خوردگی در محیط مشخص (معمولاً آب دریا) رتبه‌بندی می‌کند. فلزات در بالای جدول فعال‌تر (آندی) و در پایین جدول نجیب‌تر (کاتدی) هستند . استاندارد مرجع آن ASTM G82 است.
چرا نسبت سطح کاتد به آند مهم است؟
نسبت سطح کاتد به آند یکی از مهم‌ترین عوامل در خوردگی گالوانیکی است. اگر سطح کاتد بسیار بزرگ‌تر از سطح آند باشد، خوردگی آند به‌شدت تسریع می‌شود، زیرا جریان خوردگی روی سطح کوچک آند متمرکز می‌گردد .
شایع‌ترین موارد خوردگی گالوانیکی در پایپینگ چیست؟
شایع‌ترین موارد:
  • اتصال لوله کربنی به استنلس استیل — بسیار شایع.
  • واشرهای گرافیتی روی فلنج‌های فولاد کربنی.
  • اتصال لوله گالوانیزه به استنلس استیل.
  • اتصال آلومینیوم به فولاد در محیط‌های مرطوب.
  • اتصال مس و برنج به فولاد کربنی.
آیا خوردگی گالوانیکی همیشه بد است؟
خیر، خوردگی گالوانیکی در برخی کاربردها مفید است:
  • حفاظت کاتدی: استفاده از آند فداشونده (مانند منیزیم یا روی) برای محافظت از خطوط مدفون.
  • گالوانیزاسیون: پوشش روی روی فولاد که به‌عنوان آند فداشونده عمل می‌کند و فولاد را محافظت می‌نماید.
در این موارد، خوردگی آند عمدی است تا کاتد (سازه اصلی) محافظت شود.
روش‌های کنترل خوردگی گالوانیکی کدامند؟
چهار دسته اصلی:
  • انتخاب مواد سازگار: فلزات نزدیک در سری گالوانیکی.
  • جداسازی الکتریکی: واشر عایق، بوش عایق، Isolation Kit.
  • پوشش و رنگ: پوشش فلز نجیب‌تر (کاتد) نه آند.
  • بازرسی و پایش: UT، پایش پتانسیل، کوپن خوردگی.
Isolation Kit چیست؟
Isolation Kit (یا Flange Insulation Kit) مجموعه‌ای از قطعات است که جداسازی الکتریکی بین دو فلز غیرمشابه را در اتصالات فلنجی فراهم می‌کند. شامل:
  • واشر عایق (Insulating Gasket): بین دو فلنج.
  • بوش عایق (Insulating Sleeve): روی پیچ‌ها.
  • واشر عایق (Insulating Washer): زیر مهره‌ها.
این مجموعه در اتصال لوله کربنی به استنلس استیل ضروری است .
چرا جوشکاری دو فلز غیرمشابه مسئله‌ساز است؟
جوشکاری دو فلز غیرمشابه (مانند Carbon Steel به Stainless Steel) یک اتصال گالوانیکی دائمی ایجاد می‌کند که نمی‌توان آن را جدا کرد. در این حالت، فلز فعال‌تر درست کنار جوش خورده می‌شود و ممکن است منجر به نشت شود. راه‌حل:
  • استفاده از الکترود Nickel-Based یا Duplex.
  • استفاده از Transition Piece (قطعه واسط) بین دو فلز.
  • در برخی موارد، پوشش اپوکسی روی جوش و ناحیه اطراف.
آیا خوردگی گالوانیکی در دمای بالا شدیدتر است؟
بله، در دمای بالاتر، نرخ واکنش‌های الکتروشیمیایی افزایش می‌یابد و خوردگی گالوانیکی شدیدتر می‌شود. همچنین حلالیت اکسیژن در دماهای بالا کاهش می‌یابد، اما سرعت واکنش به‌طور کلی بیشتر است .
استانداردهای مرتبط با خوردگی گالوانیکی کدامند؟
مهم‌ترین استانداردها:
  • ASTM G82: راهنمای توسعه سری گالوانیکی و کاربرد آن.
  • ASTM G71: راهنمای ارزیابی خوردگی گالوانیکی.
  • NACE SP0178: الزامات جداسازی الکتریکی.
  • NACE MR0175 / ISO 15156: برای سرویس ترش.
  • ASME B31.3: پایپینگ فرآیندی.
خوردگی گالوانیکی در چه صنایعی شایع است؟
صنایع نفت و گاز (خطوط لوله، تجهیزات سرچاهی)، پالایشگاه‌ها، کارخانه‌های پتروشیمی، صنایع دریایی (سکوها، کشتی‌ها)، نیروگاه‌ها (مبدل‌های حرارتی)، سیستم‌های آب و فاضلاب، و سازه‌های فلزی که در آن‌ها فلزات مختلف با هم ترکیب می‌شوند .
منبع داده‌ها: ScienceDirect — Galvanic Corrosion, Projectmaterials — Galvanic Corrosion, ASSDA — Galvanic Corrosion, ASTM — G82 Standard
استانداردهای مرجع: ASTM G82 — ASTM G71 — NACE SP0178 — NACE MR0175 / ISO 15156 — ASME B31.3 — API 571
این مطلب توسط تیم مهندسی صنایع فولادی ایران اتصال آسیا تهیه و تدوین شده است و محتوای فنی آن بر اساس استانداردهای معتبر بین‌المللی (ASTM G82، ASTM G71، NACE SP0178)، NACE MR0175 / ISO 15156، ASME B31.3، API 571، و منابع معتبر مهندسی تنظیم شده است. این صفحه با هدف ارائه یک مرجع کاربردی برای مهندسان، طراحان، بازرسان و فعالان صنعت پایپینگ تهیه شده است.
نیاز به مشاوره فنی · ایران اتصال

💬 نیاز به مشاوره فنی دارید؟

اگر پس از مطالعه این مقاله هنوز سوالی دارید، سوال فنی خود را برای مهندسین ایران اتصال آسیا ارسال کنید.
کارشناسان ما در اسرع وقت به درخواست شما رسیدگی خواهند کرد.

تلفن مشاوره: 34811-021
موبایل:7923 178 0912
ساعات پاسخگویی: شنبه تا چهارشنبه

چرا ایران اتصال آسیا؟

بیش از ۳۰ سال تجربه تولید
مشاوره فنی مهندسی
استانداردهای بین‌المللی کیفیت
گستره وسیع اتصالات جوشی
ماسکوت ایران اتصال
سوال و نظرات خود را درباره این مقاله ارسال فرمایید