تردی هیدروژنی — Hydrogen Embrittlement

Mechanism | HIC | SSC | HTHA | NACE MR0175 | ASTM F519

تردی هیدروژنی (Hydrogen Embrittlement — HE) نوعی آسیب فلزی است که در آن هیدروژن اتمی به داخل ساختار فلز نفوذ می‌کند و باعث کاهش چقرمگی، شکل‌پذیری، و استحکام فلز می‌شود. نتیجه این فرآیند، شکست ترد (Brittle Fracture) در تنش‌هایی است که در حالت عادی به شکست منجر نمی‌شوند .

تردی هیدروژنی یکی از مهم‌ترین مکانیزم‌های خرابی در صنایع نفت، گاز، پتروشیمی، و هوافضا است. این پدیده در فولادهای با استحکام بالا (High Strength Steel) بسیار شایع‌تر است و می‌تواند منجر به شکست ناگهانی و فاجعه‌بار شود .

Figures

شکل تردی هیدروژنی

تردی هیدروژنی — Hydrogen Embrittlement
تردی هیدروژنی — Hydrogen Embrittlement (HE) نفوذ هیدروژن اتمی به ساختار فلز باعث کاهش چقرمگی و شکل‌پذیری می‌شود. ترک‌های ناشی از تردی هیدروژنی معمولاً از نقاط تمرکز تنش شروع می‌شوند و به‌صورت ترد منتشر می‌گردند.
نمونه‌ای از وقوع پدیده تردی هیدروژنی
نمونه‌ای از وقوع پدیده تردی هیدروژنی تصویر یک نمونه واقعی از شکست ناشی از تردی هیدروژنی. سطح شکست، الگوی ترد (Brittle Fracture) را نشان می‌دهد که بدون تغییر شکل پلاستیک قابل توجه رخ داده است.
Mechanism

مکانیزم تردی هیدروژنی

تردی هیدروژنی از چهار مرحله اصلی رخ می‌دهد :

  • مرحله ۱ — تولید هیدروژن اتمی: هیدروژن اتمی (H) از منابع مختلف تولید می‌شود.
  • مرحله ۲ — نفوذ هیدروژن: هیدروژن اتمی به داخل شبکه فلزی نفوذ می‌کند.
  • مرحله ۳ — تجمع در نقاط تله: هیدروژن در نقاط تله (Trap Sites) تجمع می‌یابد.
  • مرحله ۴ — شکست ترد: تنش کششی باعث رشد ترک و شکست ترد می‌شود.

منابع تولید هیدروژن اتمی

  • خوردگی در محیط اسیدی: واکنش فلز با اسید.
  • سرویس ترش (H₂S): واکنش H₂S با فلز.
  • حفاظت کاتدی (CP): اضافه‌ولتاژ منفی زیاد.
  • جوشکاری مرطوب (Wet Welding): رطوبت در الکترود یا محیط.
  • آبکاری الکتریکی (Electroplating): فرآیند آبکاری بدون پس‌گرمایش.
  • شستشوی اسیدی (Pickling): اسیدشویی بدون مهار مناسب.
  • محیط‌های هیدروژنی: H₂ در فشار بالا.
Hydrogen Embrittlement Mechanism Step 1: H⁺ + e⁻ → H (atomic hydrogen)
Step 2: H absorption into steel lattice
Step 3: Diffusion to trap sites (grain boundaries, dislocations, inclusions)
Step 4: 2H → H₂ (molecular hydrogen) — pressure build-up
Step 5: Crack initiation and brittle propagation

نقاط تله هیدروژن (Trap Sites)

هیدروژن اتمی در نقاط خاصی از ساختار فلز تجمع می‌یابد که به آن‌ها نقاط تله (Trap Sites) گفته می‌شود. این نقاط عبارتند از :

  • مرزهای دانه (Grain Boundaries).
  • نابجایی‌ها (Dislocations).
  • آخال‌ها (Inclusions) مانند MnS.
  • حفره‌های میکروسکوپی (Microvoids).
  • نقاط تمرکز تنش (Stress Concentrations).
  • سختی‌های موضعی (Hard Zones) در HAZ جوش.
Types

انواع آسیب هیدروژنی

Types of Hydrogen Damage — Comparison
Type Full Name Mechanism Temperature Common Location
HE Hydrogen Embrittlement H absorption + stress Ambient High Strength Steel
HIC Hydrogen Induced Cracking H in inclusions Ambient Sour Service Pipes
SSC Sulfide Stress Cracking H₂S + tensile stress Ambient Sour Service Equipment
SOHIC Stress-Oriented HIC HIC aligned with stress Ambient Wet H₂S Service
HTHA High Temperature Hydrogen Attack H₂ + high temp + steel > 200°C Refinery Hydroprocessing
HB Hydrogen Blistering H₂ gas pressure Ambient Sour Service Vessels

توضیح اجمالی هر نوع

HE — تردی هیدروژنی: کاهش چقرمگی فلز در اثر نفوذ هیدروژن. عمدتاً در فولادهای با استحکام بالا رخ می‌دهد.

HIC — ترک‌خوردگی ناشی از هیدروژن: ترک‌خوردگی داخلی ناشی از تجمع هیدروژن در آخال‌های MnS. در سرویس ترش شایع است و طبق NACE TM0284 تست می‌شود.

SSC — ترک‌خوردگی سولفیدی: نوع خاصی از SCC در محیط H₂S. طبق NACE MR0175 / ISO 15156 کنترل می‌شود. برای اطلاعات بیشتر به صفحه SCC مراجعه کنید.

SOHIC — HIC جهت‌دار تنشی: ترکیبی از HIC و SSC که در آن ترک‌های HIC در جهت عمود بر تنش کششی رشد می‌کنند.

HTHA — حمله هیدروژنی دمای بالا: واکنش هیدروژن با کاربیدهای فولاد در دمای بالای ۲۰۰°C که منجر به تشکیل متان و کاهش استحکام می‌شود. طبق API 941 (Nelson Curve) کنترل می‌شود.

HB — تاول‌زدگی هیدروژنی: تجمع هیدروژن مولکولی در حفره‌های داخلی فلز که باعث ایجاد فشار و تاول‌زدگی سطح می‌شود.

⚠ هشدار:
  • فولادهای با استحکام تسلیم بالای ۱۰۰ ksi (۶۹۰ MPa) و سختی بالای ۲۲ HRC بسیار مستعد تردی هیدروژنی هستند .
  • طبق NACE MR0175، حداکثر سختی مجاز برای فولادهای سرویس ترش ۲۲ HRC (۲۵۰ HV) است.
  • تست HIC طبق NACE TM0284 و تست SSC طبق NACE TM0177 انجام می‌شود.
  • عملیات حرارتی پس‌گرمایش (Post-Bake) پس از آبکاری، هیدروژن را خارج می‌کند.
Factors

عوامل مؤثر بر تردی هیدروژنی

Key Factors Affecting Hydrogen Embrittlement
Factor Effect Remark
Yield Strength Higher = More Susceptible استحکام تسلیم بالاتر = مستعدتر
Hardness Higher = More Susceptible سختی بالاتر = مستعدتر (> 22 HRC خطرناک)
Hydrogen Concentration Higher = More Severe غلظت هیدروژن بالاتر = شدیدتر
Stress Level Higher = More Severe تنش بالاتر = شدیدتر
Temperature Around Ambient Most Severe در دمای محیط شدیدتر (خارج از این محدوده کاهش)
Strain Rate Lower = More Severe نرخ کرنش پایین‌تر = شدیدتر
Microstructure Martensite > Bainite > Ferrite مارتنزیت مستعدتر از فریت
Non-Metallic Inclusions More = More Severe آخال‌های MnS خطرناک‌تر
Grain Size Coarser = More Severe دانه درشت‌تر = مستعدتر
Cold Work Higher = More Severe کار سرد = تنش پسماند = مستعدتر
NACE MR0175 — Hardness Limits Carbon Steel & Low Alloy Steel: ≤ 22 HRC (250 HV)
Austenitic Stainless Steel: ≤ 22 HRC
Nickel-Based Alloys: ≤ 35 HRC

Hardness measured per ASTM E18 (Rockwell) or ASTM E92 (Vickers)
Testing

روش‌های تست تردی هیدروژنی

Hydrogen Embrittlement Testing Standards
Standard Title Application
ASTM F519 Mechanical Hydrogen Embrittlement Evaluation of Plating/Coating Processes and Service Environments ارزیابی تردی هیدروژنی ناشی از آبکاری
ASTM F1459 Determination of the Susceptibility of Metallic Materials to Hydrogen Gas Embrittlement (HGE) تست HGE
NACE TM0177 Laboratory Testing of Metals for Resistance to Sulfide Stress Cracking تست SSC
NACE TM0284 Evaluation of Pipeline and Pressure Vessel Steels for Resistance to Hydrogen-Induced Cracking تست HIC
NACE MR0175 / ISO 15156 Materials for use in H₂S-containing environments سرویس ترش
API 941 Steels for Hydrogen Service at Elevated Temperatures and Pressures (Nelson Curve) HTHA
ISO 11114-4 Transportable gas cylinders — Compatibility of cylinder and valve materials with gas contents — Test methods for selecting metallic materials resistant to hydrogen embrittlement سرویس هیدروژن
ASTM E1681 Determining Threshold Stress Intensity Factor for Environment-Assisted Cracking KIH
نکات کلیدی تست:
  • ASTM F519: تست تردی هیدروژنی برای فرآیندهای آبکاری و پوشش — با نمونه‌های Notched و Sustained Load.
  • NACE TM0177: تست SSC با نمونه‌های U-Bend، Tensile، یا C-Ring.
  • NACE TM0284: تست HIC با نمونه‌های Plate و ارزیابی نسبت‌های CLR، CTR، CSR.
  • API 941 (Nelson Curve): نمودار دما-فشار جزئی هیدروژن که محدوده ایمن هر گرید فولادی را نشان می‌دهد.
Control

روش‌های کنترل تردی هیدروژنی

۱. کاهش نفوذ هیدروژن (کاهش منبع)

  • کاهش اسیدیته محیط: افزایش pH برای کاهش تولید هیدروژن اتمی.
  • افزودن بازدارنده (Inhibitor): کاهش نرخ خوردگی و تولید H.
  • کنترل حفاظت کاتدی: پرهیز از اضافه‌ولتاژ زیاد.
  • حذف H₂S از سیال: تصفیه گاز ترش.
  • کاهش رطوبت در جوشکاری: استفاده از الکترود خشک.

۲. انتخاب مواد مناسب

  • کاهش استحکام تسلیم: استفاده از فولادهای با استحکام پایین‌تر (کمتر از ۱۰۰ ksi).
  • کاهش سختی به زیر ۲۲ HRC طبق NACE MR0175.
  • کاهش گوگرد به زیر ۰٫۰۰۳٪: کاهش آخال‌های MnS (برای HIC).
  • افزودن کلسیم (Ca Treatment): کروی‌کردن آخال‌ها.
  • استفاده از فولادهای دوپلکس یا سوپر دوپلکس: مقاوم در برابر SSC.
  • استفاده از آلیاژهای نیکل: مقاوم در برابر تردی هیدروژنی.

۳. عملیات حرارتی

  • پس‌گرمایش (Post-Bake): پس از آبکاری، در دمای ۱۹۰–۲۲۰°C برای ۴–۲۴ ساعت برای خروج هیدروژن.
  • عملیات حرارتی تنش‌زدایی (Stress Relief): پس از جوشکاری برای کاهش تنش پسماند.
  • تمپر (Tempering): برای کاهش سختی به زیر ۲۲ HRC.
  • کنترل نرخ گرمایش/سردایش: در جوشکاری فولادهای با استحکام بالا.

۴. کنترل جوشکاری

  • پیش‌گرمایش (Preheat): ۱۰۰–۲۰۰°C برای فولادهای ضخیم.
  • الکترود کم‌هیدروژن (Low Hydrogen Electrodes): مانند E7018 یا E8018.
  • کنترل دمای بین‌پاسی (Interpass Temperature).
  • خشک نگه داشتن الکترود: نگهداری در دمای ۱۲۰°C.
  • WPS / PQR: استفاده از رویه جوشکاری صلاحیت‌شده.

۵. کنترل بازرسی

  • سختی‌سنجی (Hardness Testing): طبق ASTM E18 یا E92.
  • بازرسی NDT: UT، MT، PT برای شناسایی ترک.
  • پایش هیدروژن: با استفاده از Hydrogen Probe.
  • بازرسی دوره‌ای طبق API 570.
⚠ هشدارهای کلیدی:
  • فولادهای با سختی بالای ۲۲ HRC در سرویس ترش ممنوع هستند .
  • پس‌گرمایش (Post-Bake) بلافاصله پس از آبکاری ضروری است — تأخیر می‌تواند منجر به ترک شود.
  • جوشکاری مرطوب (Wet Welding) در زیر آب، خطر تردی هیدروژنی را بسیار افزایش می‌دهد.
  • در سرویس هیدروژن با فشار بالا (H₂ Storage)، باید از فولادهای با استحکام پایین یا آلیاژهای آلومینیوم استفاده شود.
Chart

نمودار نلسون (Nelson Curve) — API 941

نمودار نلسون (Nelson Curve) که در API 941 منتشر شده است، محدوده ایمن هر گرید فولادی را برای سرویس هیدروژن در دماهای بالا و فشار جزئی هیدروژن مختلف نشان می‌دهد. این نمودار برای جلوگیری از HTHA استفاده می‌شود .

Nelson Curve — API 941 — Hydrogen Partial Pressure vs Temperature 100 200 400 700 1000 2000 H₂ Partial Pressure (psia) 200 300 400 500 600 700 Temperature (°C) Carbon Steel, 0.5Mo 1.25Cr-0.5Mo 2.25Cr-1Mo 3Cr-1Mo Safe Operating Zone Danger Zone (HTHA) Nelson Curve per API 941 — Indicative Only, Refer to API 941 for Design
نمودار نلسون (API 941) — محدوده ایمن گریدهای مختلف فولاد برای سرویس هیدروژن در دمای بالا. هر گرید، محدوده دما-فشار مخصوص خود را دارد.
پرسش‌های متداول — تردی هیدروژنی
تردی هیدروژنی (HE) نوعی آسیب فلزی است که در آن هیدروژن اتمی به داخل ساختار فلز نفوذ می‌کند و باعث کاهش چقرمگی، شکل‌پذیری، و استحکام فلز می‌شود. نتیجه این فرآیند، شکست ترد در تنش‌هایی است که در حالت عادی به شکست منجر نمی‌شوند.
منابع اصلی تولید هیدروژن اتمی:
  • خوردگی در محیط اسیدی.
  • سرویس ترش (H₂S).
  • حفاظت کاتدی با اضافه‌ولتاژ زیاد.
  • جوشکاری مرطوب.
  • آبکاری الکتریکی.
  • شستشوی اسیدی (Pickling).
  • محیط‌های هیدروژنی با فشار بالا.
فولادهای با استحکام تسلیم بالای ۱۰۰ ksi (۶۹۰ MPa) و سختی بالای ۲۲ HRC مستعدتر هستند زیرا:
  • ساختار مارتنزیتی آن‌ها دارای نقاط تله بیشتری است.
  • تنش پسماند بالاتر در فرآیند ساخت.
  • ظرفیت تغییر شکل کمتر — قبل از شکست ترد.
  • نرخ نفوذ هیدروژن بالاتر در مرزهای دانه.
  • HE: کاهش چقرمگی در اثر نفوذ هیدروژن — عمدتاً در فولادهای با استحکام بالا.
  • HIC: ترک‌خوردگی داخلی ناشی از تجمع هیدروژن در آخال‌های MnS — در سرویس ترش.
  • SSC: نوع خاصی از SCC در محیط H₂S — نیازمند تنش کششی.
  • HTHA: حمله هیدروژنی دمای بالا (> ۲۰۰°C) — واکنش H₂ با کاربیدها.
طبق NACE MR0175:
  • فولاد کربنی و کم‌آلیاژ: حداکثر ۲۲ HRC (۲۵۰ HV).
  • فولادهای آستنیتی: حداکثر ۲۲ HRC.
  • آلیاژهای پایه نیکل: حداکثر ۳۵ HRC.
اندازه‌گیری سختی طبق ASTM E18 (Rockwell) یا ASTM E92 (Vickers) انجام می‌شود.
نقاط تله هیدروژن مکان‌هایی در ساختار فلز هستند که هیدروژن اتمی در آن‌ها تجمع می‌یابد و به هیدروژن مولکولی تبدیل می‌شود:
  • مرزهای دانه (Grain Boundaries).
  • نابجایی‌ها (Dislocations).
  • آخال‌ها (Inclusions) مانند MnS.
  • حفره‌های میکروسکوپی (Microvoids).
  • نقاط تمرکز تنش (Stress Concentrations).
  • سختی‌های موضعی در HAZ جوش.
پس‌گرمایش (Post-Bake) یک عملیات حرارتی است که بلافاصله پس از آبکاری یا فرآیندهای تولید هیدروژن انجام می‌شود. در این فرآیند، قطعه در دمای ۱۹۰–۲۲۰°C برای مدت ۴ تا ۲۴ ساعت نگه داشته می‌شود تا هیدروژن جذب‌شده از فلز خارج شود. تأخیر در پس‌گرمایش می‌تواند منجر به ترک شود.
مهم‌ترین روش‌ها:
  • ASTM F519: تست آبکاری/پوشش.
  • NACE TM0177: تست SSC.
  • NACE TM0284: تست HIC.
  • API 941 (Nelson Curve): ارزیابی HTHA.
  • ISO 11114-4: سرویس هیدروژن.
  • ASTM E1681: اندازه‌گیری KIH.
نمودار نلسون که در API 941 منتشر شده است، محدوده ایمن هر گرید فولادی را برای سرویس هیدروژن در دماهای بالا و فشار جزئی هیدروژن مختلف نشان می‌دهد. این نمودار برای جلوگیری از HTHA استفاده می‌شود و نشان می‌دهد که در چه دما و فشاری، هر گرید فولادی ایمن است.
پنج دسته اصلی:
  • کاهش نفوذ هیدروژن: کنترل pH، بازدارنده، حذف H₂S.
  • انتخاب مواد: استحکام پایین، سختی زیر ۲۲ HRC.
  • عملیات حرارتی: پس‌گرمایش، تنش‌زدایی، تمپر.
  • کنترل جوشکاری: پیش‌گرمایش، الکترود کم‌هیدروژن.
  • بازرسی: سختی‌سنجی، NDT، پایش هیدروژن.
تردی هیدروژنی برگشت‌پذیر است اگر قبل از ایجاد ترک شناسایی شود. با خروج هیدروژن از فلز (مثلاً با عملیات حرارتی پس‌گرمایش)، چقرمگی فلز باز می‌گردد. اما اگر ترک ایجاد شده باشد، آسیب برگشت‌ناپذیر است و باید قطعه تعمیر یا تعویض شود.
تردی هیدروژنی در صنایع نفت و گاز (خطوط لوله ترش، تجهیزات سرچاهی)، پالایشگاه‌ها (واحدهای هیدروژن، هیدروکراکینگ)، کارخانه‌های پتروشیمی، صنایع هوافضا (سوخت هیدروژن، آبکاری قطعات)، صنایع خودروسازی (پیچ‌های با استحکام بالا)، و سرویس هیدروژن فشرده شایع است.
منبع داده‌ها: ScienceDirect — Hydrogen Embrittlement, Projectmaterials — Hydrogen Embrittlement, ASSDA — Hydrogen Embrittlement
استانداردهای مرجع: NACE MR0175 / ISO 15156 — NACE TM0177 — NACE TM0284 — ASTM F519 — ASTM F1459 — ASTM E1681 — API 941 — ISO 11114-4 — ASME B31.3 — API 571
این مطلب توسط تیم مهندسی صنایع فولادی ایران اتصال آسیا تهیه و تدوین شده است و محتوای فنی آن بر اساس استانداردهای معتبر بین‌المللی (NACE MR0175 / ISO 15156، NACE TM0177، NACE TM0284، ASTM F519، ASTM F1459، ASTM E1681، API 941، ISO 11114-4)، ASME B31.3، API 571، و منابع معتبر مهندسی تنظیم شده است. این صفحه با هدف ارائه یک مرجع کاربردی برای مهندسان، طراحان، بازرسان و فعالان صنعت پایپینگ تهیه شده است.
نیاز به مشاوره فنی · ایران اتصال

💬 نیاز به مشاوره فنی دارید؟

اگر پس از مطالعه این مقاله هنوز سوالی دارید، سوال فنی خود را برای مهندسین ایران اتصال آسیا ارسال کنید.
کارشناسان ما در اسرع وقت به درخواست شما رسیدگی خواهند کرد.

تلفن مشاوره: 34811-021
موبایل:7923 178 0912
ساعات پاسخگویی: شنبه تا چهارشنبه

چرا ایران اتصال آسیا؟

بیش از ۳۰ سال تجربه تولید
مشاوره فنی مهندسی
استانداردهای بین‌المللی کیفیت
گستره وسیع اتصالات جوشی
ماسکوت ایران اتصال
سوال و نظرات خود را درباره این مقاله ارسال فرمایید