کوره اکسیژنی (BOF) — اصول، فرآیند و کاربردها

Basic Oxygen Furnace (BOF) — Principles, Process & Applications
کوره اکسیژنی — Basic Oxygen Furnace (BOF)
کوره اکسیژنی — Basic Oxygen Furnace (BOF)

کوره اکسیژنی (Basic Oxygen Furnace — BOF) یکی از دو فرآیند اصلی فولادسازی در جهان است که در آن، آهن مذاب (Hot Metal) حاصل از کوره بلند، همراه با قراضه (Scrap)، تحت دمش اکسیژن با سرعت بالا قرار می‌گیرد. این فرآیند در سال ۱۹۵۲ در اتریش توسعه یافت و به‌سرعت جایگزین روش‌های قدیمی‌تر مانند کوره اجاق باز (Open Hearth) و کوره بسمر (Bessemer) شد.

BOF به‌دلیل بهره‌وری بسیار بالا، هزینه پایین و کنترل دقیق ترکیب شیمیایی، همچنان روش غالب فولادسازی در جهان برای تولید ورق‌های فولادی با کیفیت بالا (خاصه کشش عمیق) است. سهم BOF از تولید جهانی فولاد حدود ۷۰ درصد است.

Principle

اصل فرآیند و شارژ کوره اکسیژنی

شارژ کوره (Charge Materials)

شارژ کوره BOF ترکیبی از قراضه (۲۵ تا ۳۰ درصد) و آهن مذاب (۷۵ تا ۷۰ درصد) از کوره بلند است. نسبت قراضه به آهن مذاب، نقش کلیدی در کنترل دمای نهایی مذاب ایفا می‌کند، زیرا ذوب قراضه باعث خنک شدن مذاب می‌شود و انرژی آزادشده از واکنش‌های اکسیداسیون، دمای فرآیند را تأمین می‌کند.

دمش اکسیژن (Oxygen Blowing)

اصل اساسی در فرآیند BOF، دمش اکسیژن با سرعت بالا به داخل حمام مذاب است. اکسیژن با عناصر ناخواسته موجود در آهن مذاب (مانند کربن، سیلیسیم، منگنز، فسفر) ترکیب شده و اکسیدهایی تشکیل می‌دهد که یا به‌صورت گاز (CO، CO₂) از حمام خارج می‌شوند یا وارد لایه سرباره (Slag) روی سطح مذاب می‌گردند.

این فرآیند با حذف سریع کربن از آهن مذاب (از حدود ۴٪ به کمتر از ۰.۱٪) باعث تبدیل آهن خام به فولاد می‌شود. سرعت بالای دمش اکسیژن، زمان کل ذوب را به کمتر از ۴۵ دقیقه برای یک ذوب ۲۲۰ تنی کاهش می‌دهد که یکی از بالاترین بهره‌وری‌ها در صنعت فولادسازی است.

انواع کوره BOF

سه نوع اصلی کوره اکسیژنی بر اساس محل دمش اکسیژن وجود دارد:

  • دمش از بالا (Top-Blown) — اکسیژن از طریق یک نیزه آب‌خنک‌شده (Lance) از بالای کوره به داخل مذاب دمیده می‌شود. این روش، رایج‌ترین نوع BOF است.
  • دمش از پایین (Bottom-Blown) — اکسیژن از طریق نازل‌های تعبیه‌شده در کف کوره دمیده می‌شود. این روش در دهه ۱۹۷۰ معرفی شد.
  • دمش ترکیبی (Combined Blowing) — ترکیبی از دمش از بالا و پایین، برای بهره‌وری بیشتر و کنترل بهتر فرآیند.

مشعل پست‌کمبوشن (Post-Combustion Burner)

در کوره‌های BOF مدرن، از مشعل پست‌کمبوشن برای سوزاندن گاز CO خروجی (که حدود ۹۰٪ گاز خروجی کوره را تشکیل می‌دهد) استفاده می‌شود. این کار، انرژی حرارتی آزادشده را به داخل مذاب بازمی‌گرداند و باعث کاهش مصرف قراضه و افزایش بهره‌وری حرارتی می‌گردد.

BOF Process — Charge & Blowing Parameters
Parameter Typical Value Description
Hot Metal 70 – 75% آهن مذاب از کوره بلند
Scrap Charge 25 – 30% قراضه برای کنترل دما
Oxygen Blowing Rate High Velocity دمش اکسیژن با سرعت بالا
Carbon Removal 4% → < 0.1% حذف سریع کربن از آهن مذاب
Heat Time ≤ 45 minutes زمان کل یک ذوب ۲۲۰ تنی
نکته فنی:
  • اکسیژن با ناخالصی‌ها ترکیب می‌شود و به‌صورت گاز یا سرباره خارج می‌گردد.
  • BOF بهره‌وری بسیار بالایی دارد؛ ذوب ۲۲۰ تنی در کمتر از ۴۵ دقیقه تولید می‌شود.
  • گاز خروجی BOF حاوی حدود ۹۰٪ CO است که با پست‌کمبوشن قابل بازیابی است.
شماتیک کوره اکسیژنی — Schematic of the Basic Oxygen Furnace
شماتیک کوره اکسیژنی — Schematic of the Basic Oxygen Furnace
Components

اجزای اصلی کوره اکسیژنی

پوسته کوره (Vessel Shell)

پوسته کوره BOF از فولاد جوشی ساخته شده و داخل آن با مواد نسوز قلیایی (Basic Refractory) مانند آجرهای منیزیت-کربن پوشیده شده است. پوسته کوره قابلیت چرخش حول محور افقی را دارد تا شارژ، دمش و تخلیه به‌راحتی انجام شود.

نیزه اکسیژن (Oxygen Lance)

نیزه اکسیژن یک لوله آب‌خنک‌شده است که از بالای کوره وارد شده و اکسیژن با فشار بالا (حدود ۱۰ تا ۱۵ بار) را به داخل مذاب می‌دمد. نوک نیزه معمولاً از مس ساخته می‌شود و دارای چند نازل (معمولاً ۴ تا ۶ نازل) است.

سیستم خنک‌کاری و اگزاست (Cooling & Exhaust)

سیستم خنک‌کاری شامل هود آب‌خنک‌شده (Water-Cooled Hood) برای جمع‌آوری گازهای خروجی و سیستم تصفیه گاز (Gas Cleaning System) است. گازهای خروجی BOF حاوی گرد و غبار زیادی هستند و باید قبل از تخلیه به اتمسفر تصفیه شوند.

سیستم شارژ و تخلیه (Charging & Tapping)

شارژ قراضه از طریق سبد شارژ (Charging Bucket) و آهن مذاب از طریق پاتیل آهن مذاب (Hot Metal Ladle) به کوره منتقل می‌شود. فولاد مذاب پس از فرآیند، از طریق دهانه تخلیه (Tapping Hole) به داخل پاتیل فولاد (Steel Ladle) تخلیه می‌گردد.

Main Components of Basic Oxygen Furnace (BOF)
Component Function Material / Type
Vessel Shell محفظه اصلی کوره Welded Steel
Refractory Lining پوشش داخلی مقاوم به حرارت Magnesite-Carbon Bricks
Oxygen Lance دمش اکسیژن با فشار بالا Water-Cooled Copper
Charging Bucket شارژ قراضه Steel Bucket
Hot Metal Ladle انتقال آهن مذاب Refractory Lined
Water-Cooled Hood جمع‌آوری گاز خروجی Water-Cooled Steel
Gas Cleaning System تصفیه گاز خروجی Scrubber / Baghouse
Tapping Hole تخلیه فولاد مذاب Refractory Lined
نکته فنی:
  • پوسته کوره BOF قابلیت چرخش حول محور افقی برای شارژ، دمش و تخلیه دارد.
  • نیزه اکسیژن معمولاً ۴ تا ۶ نازل دارد و فشار دمش ۱۰ تا ۱۵ بار است.
  • نسوزهای قلیایی (منیزیت-کربن) برای تحمل دمای بالای BOF ضروری هستند.
نمونه عملیاتی کوره اکسیژنی — Operational Example of a BOF
نمونه عملیاتی کوره اکسیژنی — Operational Example of a BOF
Comparison

مقایسه کوره اکسیژنی (BOF) با کوره قوس الکتریکی (EAF)

انتخاب بین BOF و EAF بستگی به عواملی مانند دسترسی به مواد اولیه (آهن مذاب یا قراضه)، هزینه انرژی، کیفیت مورد نیاز محصول و ملاحظات زیست‌محیطی دارد. جدول زیر مقایسه‌ای جامع از دو فرآیند ارائه می‌دهد:

BOF vs. EAF — Full Comparison
Parameter BOF EAF
Charge Material 70–75% Hot Metal + 25–30% Scrap ~100% Scrap + DRI
Heat Source Oxygen Blown Electric Arc
Heat Time ≤ 45 min (220-ton heat) 50 – 70 min
Residual Elements Low Higher (from Scrap)
CO₂ Emission ~1.8 t/t ~0.6 t/t
Best For Flat Products, Deep Drawing Long Products, Alloy
Global Share (2025) ~70% ~30%
نکته فنی:
  • BOF به‌دلیل کنترل دقیق ناخالصی‌ها، برای ورق‌های کشش عمیق و فولادهای ورق نازک مناسب‌تر است.
  • EAF برای فولادهای طولی، آلیاژی و استنلس کاربرد بیشتری دارد.
  • سهم BOF از تولید جهانی حدود ۷۰٪ است، اما در حال کاهش تدریجی به نفع EAF است.
نکات کلی:
  • کوره اکسیژنی (BOF) یکی از دو فرآیند اصلی فولادسازی در جهان است.
  • شارژ BOF ترکیبی از ۷۰-۷۵٪ آهن مذاب و ۲۵-۳۰٪ قراضه است.
  • دمش اکسیژن با سرعت بالا، کربن را از ۴٪ به کمتر از ۰.۱٪ کاهش می‌دهد.
  • BOF بهره‌وری بالایی دارد؛ ذوب ۲۲۰ تنی در کمتر از ۴۵ دقیقه تولید می‌شود.
  • BOF برای ورق‌های فولادی با کیفیت بالا (خاصه کشش عمیق) مناسب‌تر است.

تعاریف و اصطلاحات فنی

BOF کوره اکسیژنی — Basic Oxygen Furnace
Hot Metal آهن مذاب — محصول کوره بلند
Oxygen Lance نیزه اکسیژن — لوله دمش اکسیژن
Top-Blown دمش از بالا — روش رایج BOF
Bottom-Blown دمش از پایین — روش دهه ۱۹۷۰
Combined Blowing دمش ترکیبی — بالا و پایین
Post-Combustion Burner مشعل پست‌کمبوشن — سوزاندن CO
Slag سرباره — اکسیدهای ناخالصی
Charging Bucket سبد شارژ قراضه
Tapping Hole دهانه تخلیه فولاد مذاب
Magnesite-Carbon منیزیت-کربن — نسوز قلیایی
Open Hearth کوره اجاق باز — روش قدیمی
منبع داده‌ها: United States Steel Corporation — Steel Manufacturing Process , ASM International — Metals Handbook , World Steel Association
استانداردهای مرجع مرتبط: ASTM A370 — ISO 4948 — EN 10025
این مطلب توسط تیم مهندسی صنایع فولادی ایران اتصال آسیا تهیه و تدوین شده است و محتوای فنی آن بر اساس استانداردهای معتبر بین‌المللی، منابع مهندسی و داده‌های فنی قابل استناد تنظیم شده است. این صفحه با هدف ارائه یک کاربردی و قابل اتکا برای مهندسان، کارشناسان، طراحان، بازرسان و فعالان صنعت پایپینگ تهیه شده است.
نیاز به مشاوره فنی · ایران اتصال

💬 نیاز به مشاوره فنی دارید؟

اگر پس از مطالعه این مقاله هنوز سوالی دارید، سوال فنی خود را برای مهندسین ایران اتصال آسیا ارسال کنید.
کارشناسان ما در اسرع وقت به درخواست شما رسیدگی خواهند کرد.

تلفن مشاوره: 34811-021
موبایل:7923 178 0912
ساعات پاسخگویی: شنبه تا چهارشنبه

چرا ایران اتصال آسیا؟

بیش از ۳۰ سال تجربه تولید
مشاوره فنی مهندسی
استانداردهای بین‌المللی کیفیت
گستره وسیع اتصالات جوشی
ماسکوت ایران اتصال
سوال و نظرات خود را درباره این مقاله ارسال فرمایید