جوش‌پذیری فولاد — Weldability

Definition | Carbon Equivalent | HAZ | Cold Cracking

جوش‌پذیری (Weldability) قابلیت یک فلز برای جوشکاری تحت شرایط ساخت مشخص است، به‌گونه‌ای که اتصال جوشی بدون ترک یا عیب مضر ساخته شود و خواص مورد نیاز کاربرد را برآورده کند . این تعریف نشان می‌دهد که جوش‌پذیری یک ویژگی مطلق نیست، بلکه به شرایط جوشکاری، ضخامت قطعه، نوع فرآیند، و الزامات سرویس بستگی دارد .

جوش‌پذیری فولادهای کربنی عمدتاً تابعی از ترکیب شیمیایی آن‌ها است. هرچه محتوای کربن و عناصر آلیاژی بیشتر باشد، قابلیت سخت‌شوندگی (Hardenability) افزایش می‌یابد و در نتیجه تمایل به تشکیل مارتنزیت سخت در HAZ و ترک سرد (Cold Cracking) بیشتر می‌شود . به همین دلیل، کربن معادل (Carbon Equivalent) به‌عنوان مهم‌ترین شاخص برای ارزیابی جوش‌پذیری فولادهای کربنی و کم‌آلیاژ استفاده می‌شود .

Rating

طبقه‌بندی جوش‌پذیری بر اساس کربن معادل

طبق طبقه‌بندی رایج، فولادها بر اساس مقدار کربن معادل به چهار گروه جوش‌پذیری تقسیم می‌شوند :

Weldability Classification Based on Carbon Equivalent (IIW)
Group CE (IIW) % Weldability Required Measures
1 < 0.25 خوب (Good) بدون اقدام خاص
2 0.25 – 0.35 قابل قبول (Acceptable) رعایت دقیق پارامترها، الکترود مناسب
3 0.35 – 0.45 محدود (Limited) پیش‌گرمایش ۱۵۰-۲۵۰°C
4 > 0.45 ضعیف (Poor) پیش‌گرمایش، PWHT، اقدامات ویژه
نکات کلیدی:
  • CE < 0.25%: فولادهای کم‌کربن (Mild Steel) — جوش‌پذیری خوب بدون اقدام خاص .
  • CE 0.25-0.35%: فولادهای کربنی متوسط — نیازمند رعایت دقیق پارامترهای جوشکاری .
  • CE 0.35-0.45%: فولادهای کربنی بالا یا کم‌آلیاژ — نیازمند پیش‌گرمایش .
  • CE > 0.45%: فولادهای پرکربن یا آلیاژی بالا — نیازمند اقدامات ویژه شامل پیش‌گرمایش، PWHT، و الکترود کم‌هیدروژن .
  • در عمل، ضخامت قطعه نیز بر جوش‌پذیری تأثیر می‌گذارد. برای قطعات ضخیم‌تر، پیش‌گرمایش بالاتر لازم است .
CE

فرمول‌های کربن معادل

کربن معادل (Carbon Equivalent — CE) روشی است که در آن تأثیر تمام عناصر آلیاژی بر سخت‌شوندگی و تمایل به ترک سرد به معادل کربن تبدیل می‌شود. فرمول‌های مختلفی برای محاسبه CE ارائه شده است که هر کدام برای محدوده خاصی از فولادها مناسب هستند .

فرمول IIW (International Institute of Welding)

IIW Carbon Equivalent CE = C + Mn/6 + (Cr + Mo + V)/5 + (Ni + Cu)/15

Application: Non-quenched and tempered low-alloy steels
Range: C ≥ 0.18%, Rm = 500-900 MPa

فرمول AWS (American Welding Society)

AWS Carbon Equivalent Ceq = C + Mn/6 + Si/24 + Ni/15 + Cr/5 + Mo/4 + Cu/13 + P/2

Application: Carbon steels and low-alloy high-strength steels
Range: C < 0.6%, Mn ≤ 1.6%, Ni ≤ 3.3%, Cr < 1.0%, Mo < 0.6%

فرمول JIS (Japanese Industrial Standard)

JIS Carbon Equivalent Ceq(JIS) = C + Mn/6 + Si/24 + Ni/40 + Cr/5 + Mo/4 + V/14

Application: Quenched and tempered low-alloy high-strength steels
Range: C ≤ 0.20%, Si ≤ 0.55%, Mn ≤ 1.5%

فرمول Pcm (برای فولادهای کم‌کربن)

Pcm Carbon Equivalent Pcm = C + Si/30 + (Mn + Cu + Cr)/20 + Ni/60 + Mo/15 + V/10 + 5B

Application: Low-carbon steels (C < 0.12%)
Particularly for modern microalloyed steels
نکات کلیدی:
  • فرمول IIW رایج‌ترین فرمول برای فولادهای غیرعملیات حرارتی است .
  • فرمول AWS شامل P و Cu است که در فولادهای خاص اهمیت دارند .
  • فرمول JIS برای فولادهای عملیات حرارتی (Quenched & Tempered) مناسب است .
  • Pcm برای فولادهای کم‌کربن مدرن (Microalloyed) استفاده می‌شود که در آن‌ها C پایین است .
  • هیچ‌کدام از این فرمول‌ها کامل نیستند — آن‌ها فقط تخمین اولیه از جوش‌پذیری می‌دهند .
HAZ

ناحیه متأثر از حرارت (HAZ)

ناحیه متأثر از حرارت (Heat Affected Zone — HAZ) بخشی از فلز پایه است که در اثر حرارت جوشکاری دچار تغییرات ریزساختاری شده اما ذوب نشده است. HAZ حساس‌ترین ناحیه در اتصال جوشی است و بسیاری از ترک‌های سرد در این ناحیه رخ می‌دهند .

مشکلات رایج در HAZ

  • تشکیل مارتنزیت سخت: در اثر سردایش سریع، ساختار مارتنزیتی سخت و شکننده در HAZ تشکیل می‌شود .
  • ترک سرد (Cold Cracking): ترکیب مارتنزیت سخت، هیدروژن، و تنش پسماند باعث ترک سرد می‌شود .
  • ترک نرم‌شدگی (Softening): در فولادهای عملیات حرارتی، HAZ ممکن است نرم‌تر از فلز پایه شود.
  • ترک بازپخت (Reheat Cracking): در فولادهای حاوی V و Mo، ترک در PWHT رخ می‌دهد .
⚠ هشدار:
  • HAZ معمولاً سخت‌ترین بخش اتصال جوشی است و نقطه شروع ترک سرد محسوب می‌شود .
  • سختی HAZ باید کنترل شود (معمولاً حداکثر ۳۵۰ HV برای فولادهای کربنی) .
  • پیش‌گرمایش و کنترل نرخ سردایش برای کاهش سختی HAZ ضروری است .
  • سختی‌سنجی HAZ در تست‌های صلاحیت جوشکاری (PQR) الزامی است.
Factors

عوامل مؤثر بر جوش‌پذیری

Key Factors Affecting Weldability
Factor Effect on Weldability Remark
Carbon Content Higher = Worse مهم‌ترین عامل — کربن بالاتر = جوش‌پذیری بدتر
Carbon Equivalent Higher = Worse شاخص اصلی جوش‌پذیری
Alloying Elements (Cr, Mo, V) Higher = Worse افزایش سخت‌شوندگی
Thickness Higher = Worse ضخامت بالاتر = نرخ سردایش سریع‌تر = سخت‌تر
Hydrogen Content Higher = Worse هیدروژن بیشتر = خطر ترک سرد بالاتر
Restraint Higher = Worse محدودیت بیشتر = تنش پسماند بیشتر
Heat Input Lower = Worse حرارت ورودی پایین = سردایش سریع = مارتنزیت
Preheat Higher = Better پیش‌گرمایش = کاهش نرخ سردایش
Microstructure Martensite > Bainite > Ferrite مارتنزیت مستعدترین ساختار
Impurities (S, P) Higher = Worse افزایش ترک انجمادی و تردی
Testing

آزمون‌های جوش‌پذیری

آزمون‌های جوش‌پذیری برای ارزیابی تمایل فولاد به ترک‌خوردگی و تعیین پارامترهای مناسب جوشکاری انجام می‌شوند. این آزمون‌ها به دو دسته کیفی و کمی تقسیم می‌شوند .

Weldability Test Methods
Test Purpose Application
Tekken Test ارزیابی ترک سرد فولادهای با استحکام بالا
CTS (Controlled Thermal Severity) ارزیابی ترک سرد در اتصالات گوشه فولادهای ساختمانی
Lehigh Restraint Test ارزیابی ترک سرد در محدودیت بالا فولادهای ضخیم
Varestraint Test ارزیابی ترک انجمادی (Hot Cracking) فولادهای آستنیتی و خاص
Bend Test ارزیابی شکل‌پذیری اتصال جوشی تست عمومی جوش‌پذیری
Notch Toughness Test ارزیابی چقرمگی HAZ فولادهای ضخیم
CTOD Test ارزیابی چقرمگی شکست فولادهای دریایی و خطوط لوله
Hardness Test ارزیابی سختی HAZ تست‌های PQR
نکات کلیدی آزمون‌ها:
  • Tekken Test یکی از رایج‌ترین آزمون‌های ارزیابی ترک سرد در فولادهای با استحکام بالا است .
  • CTS Test برای اتصالات گوشه و فولادهای ساختمانی استفاده می‌شود .
  • Varestraint Test برای ارزیابی ترک انجمادی (Hot Cracking) در فولادهای آستنیتی کاربرد دارد .
  • آزمون‌های Bend، Notch Toughness، و CTOD برای ارزیابی خواص مکانیکی اتصال استفاده می‌شوند .
  • در تست‌های PQR (Procedure Qualification Record)، این آزمون‌ها برای تأیید رویه جوشکاری الزامی هستند.
پرسش‌های متداول — جوش‌پذیری فولاد
جوش‌پذیری قابلیت یک فلز برای جوشکاری تحت شرایط ساخت مشخص است، به‌گونه‌ای که اتصال جوشی بدون ترک یا عیب مضر ساخته شود و خواص مورد نیاز کاربرد را برآورده کند. جوش‌پذیری یک ویژگی مطلق نیست و به شرایط جوشکاری بستگی دارد .
کربن معادل روشی است که در آن تأثیر تمام عناصر آلیاژی بر سخت‌شوندگی و تمایل به ترک سرد به معادل کربن تبدیل می‌شود. هرچه CE بالاتر، جوش‌پذیری بدتر و خطر ترک سرد بیشتر است .
فرمول IIW رایج‌ترین فرمول است:

CE = C + Mn/6 + (Cr + Mo + V)/5 + (Ni + Cu)/15

این فرمول برای فولادهای غیرعملیات حرارتی با محتوای کربن بالای ۰٫۱۸٪ استفاده می‌شود .
  • CE < 0.25%: جوش‌پذیری خوب — بدون اقدام خاص .
  • CE 0.25-0.35%: قابل قبول — رعایت دقیق پارامترها .
  • CE 0.35-0.45%: محدود — پیش‌گرمایش ۱۵۰-۲۵۰°C .
  • CE > 0.45%: ضعیف — پیش‌گرمایش، PWHT، اقدامات ویژه .
HAZ (ناحیه متأثر از حرارت) بخشی از فلز پایه است که در اثر حرارت جوشکاری دچار تغییرات ریزساختاری شده اما ذوب نشده است. HAZ حساس‌ترین ناحیه در اتصال جوشی است و بسیاری از ترک‌های سرد در این ناحیه رخ می‌دهند .
ترک سرد (یا ترک هیدروژنی) نوعی ترک است که پس از سرد شدن جوش رخ می‌دهد. این ترک در اثر ترکیب سه عامل ایجاد می‌شود:
  • هیدروژن (از رطوبت الکترود یا محیط).
  • ساختار سخت (مارتنزیت) در HAZ.
  • تنش پسماند ناشی از جوشکاری.
مهم‌ترین آزمون‌ها:
  • Tekken Test: ارزیابی ترک سرد.
  • CTS Test: ارزیابی ترک سرد در اتصالات گوشه.
  • Lehigh Test: ارزیابی ترک سرد در محدودیت بالا.
  • Varestraint Test: ارزیابی ترک انجمادی.
  • Bend Test: ارزیابی شکل‌پذیری.
  • CTOD Test: ارزیابی چقرمگی شکست .
فولادهای با کربن بالا (معمولاً بالای ۰٫۳٪) در اثر سردایش سریع جوش، ساختار مارتنزیتی سخت و شکننده در HAZ تشکیل می‌دهند. این ساختار حساسیت بالایی به ترک سرد دارد و نیازمند پیش‌گرمایش، PWHT، و الکترود کم‌هیدروژن است .
Pcm فرمول کربن معادل برای فولادهای کم‌کربن (C < 0.12%) است که در آن‌ها کربن پایین است و عناصر دیگر نقش مهم‌تری دارند. CE (IIW) برای فولادهای با کربن بالاتر (C > 0.18%) استفاده می‌شود. Pcm برای فولادهای میکروآلیاژی مدرن مناسب‌تر است .
پیش‌گرمایش با کاهش نرخ سردایش جوش، از تشکیل مارتنزیت سخت جلوگیری می‌کند. همچنین خروج هیدروژن از فلز را تسهیل می‌کند و تنش پسماند را کاهش می‌دهد. این سه اثر باعث کاهش خطر ترک سرد می‌شوند .
خیر. جوش‌پذیری مطلق نیست و به شرایط جوشکاری، ضخامت، فرآیند، و الزامات سرویس بستگی دارد. یک فولاد ممکن است در یک شرایط جوش‌پذیر و در شرایط دیگر غیرقابل جوش باشد. به همین دلیل نمی‌توان یک عدد ساده برای جوش‌پذیری در نظر گرفت .
بله. جوش‌پذیری فولادهای زنگ‌نزن متفاوت از فولادهای کربنی است و به نوع فولاد (آستنیتی، فریتی، مارتنزیتی، دوپلکس) بستگی دارد. در فولادهای آستنیتی، ترک انجمادی (Hot Cracking) و ترک تنشی خوردگی (SCC) مشکلات اصلی هستند، در حالی که در فولادهای دوپلکس، تعادل فریت/آستنیت در جوش اهمیت دارد .
منبع داده‌ها: Taylor & Francis — Practical Aspects of Welding of Carbon Steels, Taylor & Francis Online — A review of weldability of carbon steel, ScienceDirect — Introduction to Weldability
استانداردهای مرجع: IIW — AWS D1.1 — ASME Section IX — ISO 15614 — API 1104
این مطلب توسط تیم مهندسی صنایع فولادی ایران اتصال آسیا تهیه و تدوین شده است و محتوای فنی آن بر اساس استانداردهای معتبر بین‌المللی (IIW، AWS D1.1، ASME Section IX، ISO 15614، API 1104)، و منابع معتبر مهندسی تنظیم شده است. این صفحه با هدف ارائه یک مرجع کاربردی برای مهندسان، طراحان، بازرسان و فعالان صنعت پایپینگ تهیه شده است.
نیاز به مشاوره فنی · ایران اتصال

💬 نیاز به مشاوره فنی دارید؟

اگر پس از مطالعه این مقاله هنوز سوالی دارید، سوال فنی خود را برای مهندسین ایران اتصال آسیا ارسال کنید.
کارشناسان ما در اسرع وقت به درخواست شما رسیدگی خواهند کرد.

تلفن مشاوره: 34811-021
موبایل:7923 178 0912
ساعات پاسخگویی: شنبه تا چهارشنبه

چرا ایران اتصال آسیا؟

بیش از ۳۰ سال تجربه تولید
مشاوره فنی مهندسی
استانداردهای بین‌المللی کیفیت
گستره وسیع اتصالات جوشی
ماسکوت ایران اتصال
سوال و نظرات خود را درباره این مقاله ارسال فرمایید