کاهش کربن در تولید فولاد — فناوریها، مسیرها و افق ۲۰۵۰
صنعت فولاد امروزه حدود ۷ تا ۹ درصد از انتشار جهانی CO₂ را به خود اختصاص میدهد و بهعنوان یکی از سختترین بخشها برای کربنزدایی شناخته میشود [citation:7]. سالانه حدود ۳.۷ میلیارد تن CO₂ از کارخانههای فولاد جهان منتشر میشود که حجمی قابل مقایسه با کل انتشار اتحادیه اروپا است [citation:7].
بر اساس گزارش آژانس بینالمللی انرژی (IEA)، برای دستیابی به سناریوی Net Zero 2050، شدت انتشار CO₂ به ازای هر تن فولاد باید در دهه آینده بهطور قابل توجهی کاهش یابد [citation:7]. در این مقاله، فناوریها و مسیرهای اصلی کربنزدایی صنعت فولاد بررسی میشود.
مسیرهای کوتاهمدت — بهینهسازی و بهرهوری
بر اساس گزارش UNIDO، مجموعهای از فناوریهای کوتاهمدت وجود دارند که امروزه بهطور گسترده در دسترس هستند و میتوانند بلافاصله اجرا شوند [citation:15]. این فناوریها معمولاً هزینه کمتری دارند و در کوتاهمدت به کاهش انتشار کمک میکنند.
بهینهسازی انرژی و فرآیند
نگهداری پایه، پایش دیجیتال و ارتقاءهای کمهزینه مانند بازیافت حرارت اتلافی (Waste Heat Recovery) و استفاده از موتورهای کارآمد میتوانند مصرف انرژی را بین ۱۰ تا ۲۰ درصد بهبود دهند — بهویژه در کارخانههای قدیمی در کشورهای در حال توسعه [citation:15].
جایگزینی جزئی سوخت در BF-BOF
در مسیر کوره بلند-کوره اکسیژنی (BF-BOF)، میتوان زغالسنگ را بهطور جزئی با زیستتوده (Biomass) محلی یا هیدروژن سبز جایگزین کرد تا انتشار بدون تغییرات زیرساختی عمده کاهش یابد [citation:15].
افزایش دسترسی به قراضه (Scrap)
بهبود جمعآوری، تفکیک و نوآوریهای بازیافت قراضه، میتواند نرخ بازیافت را افزایش دهد. استفاده از قراضه در بازارهای بالغ (اروپا، آمریکا، ترکیه) بالاست اما در اقتصادهای در حال رشد که عرضه قراضه محدود است، همچنان پایین باقی مانده است [citation:15].
برقیسازی فرآیندهای کمکی
انتقال فرآیندهای جانبی مانند پیشگرم و پرداخت فولاد از سوخت فسیلی به برق، میتواند سهم قابل توجهی در کاهش انتشار داشته باشد [citation:15].
| Measure | Potential Impact | Cost | Availability |
|---|---|---|---|
| Energy Efficiency | 10 – 20% reduction | Low | Immediate |
| Partial Fuel Substitution | Partial reduction | Low – Medium | Immediate |
| Improved Scrap Access | Varies by region | Low | Immediate |
| Electrification of Auxiliary | Partial reduction | Medium | Immediate |
- بهینهسازی انرژی میتواند ۱۰ تا ۲۰٪ مصرف را کاهش دهد [citation:15].
- جایگزینی جزئی سوخت با زیستتوده یا هیدروژن، بدون تغییر زیرساخت عمده امکانپذیر است [citation:15].
- در اقتصادهای در حال رشد، عرضه قراضه محدود است و نیاز به بهبود دارد [citation:15].
مسیرهای میانمدت — هیدروژن، EAF و CCUS
بر اساس گزارش UNIDO، فناوریهای میانمدت شامل هیدروژنمحور، کوره قوس الکتریکی و جذب کربن هستند که از طریق پایلوتها و استقرار اولیه تا ۲۰۳۰ مقیاسپذیر خواهند بود [citation:15].
هیدروژنمحور: DRI + EAF
در این مسیر، هیدروژن جایگزین زغالسنگ در احیای سنگ آهن میشود و سپس کوره قوس الکتریکی (EAF) برای ذوب استفاده میگردد. این فرآیند میتواند انتشار را تا بیش از ۹۰ درصد کاهش دهد — مشروط بر اینکه هیدروژن و برق از منابع تجدیدپذیر تأمین شوند [citation:15].
کوره قوس الکتریکی (EAF)
EAF از برق برای ذوب قراضه استفاده میکند و در صورت تغذیه با برق کمکربن، انتشار آن نزدیک به صفر خواهد بود [citation:15]. POSCO کره جنوبی بزرگترین کوره قوس الکتریکی این کشور را با ظرفیت ۲.۵ میلیون تن در کارخانه گوانگیانگ تکمیل کرده است که میتواند انتشار را تا ۷۵ درصد در مقایسه با کوره بلند کاهش دهد [citation:10].
جذب و ذخیره کربن (CCS) در BF-BOF
فناوری CCS میتواند تا ۷۰ درصد انتشار CO₂ از کارخانههای سنتی را جذب کند. این فناوری نیازمند تغییرات پیچیده (Retrofit) و زیرساخت جدید است و بهعنوان یک راهحل انتقالی در نظر گرفته میشود [citation:15].
HBI Trade (Hot Briquetted Iron)
HBI فرم صادراتی DRI است که برای کشورهای فولادسازی با ظرفیت محدود هیدروژن داخلی، امکان واردات آهن احیاشده را فراهم میکند [citation:15].
| Technology | Emission Reduction | Status | Key Challenge |
|---|---|---|---|
| H₂-DRI + EAF | > 90% | Pilot / Early Deployment | Green H₂ availability |
| Electric Arc Furnace (EAF) | Up to 75% | Commercial (Scaling) | Low-carbon electricity |
| CCS on BF-BOF | Up to 70% | Limited Projects | Complex retrofit, infrastructure |
| HBI Trade | Indirect | Commercial | Logistics, trade |
- هیدروژنمحور DRI-EAF میتواند انتشار را بیش از ۹۰٪ کاهش دهد [citation:15].
- POSCO بزرگترین EAF کره را با ظرفیت ۲.۵ میلیون تن راهاندازی کرده است [citation:10].
- CCS در BF-BOF میتواند تا ۷۰٪ انتشار را جذب کند اما نیازمند زیرساخت پیچیده است [citation:15].
مسیرهای کمهزینه کربنزدایی — یافتههای Nature
پژوهش منتشرشده در مجله Nature (اکتبر ۲۰۲۵) با همکاری دانشگاه مریلند، دانشگاه کالج لندن، دانشگاه کمبریج و دانشگاه شینگهوا، یک مدل Net-Zero Pathways for Steel را توسعه داده است که حدود ۲۰۰۰ کارخانه فولاد (۸۰ تا ۹۰ درصد انتشار بخش) را پوشش میدهد [citation:5].
کاهش انتشار با هزینه کم
محققان دریافتند که با اتخاذ اقدامات خاص — از جمله استفاده مجدد از قراضه و ارتقاءهای بهرهوری انرژی — کارخانهها میتوانند انتشار جهانی را بین ۷.۲ تا ۷.۸ گیگاتن تا سال ۲۰۳۰ کاهش دهند. این تغییرات بهطور متوسط تنها ۰.۳۰ دلار به ازای هر تن هزینه دارند، و برخی کارخانهها میتوانند هزینههای عملیاتی خود را تا ۸ دلار بر تن کاهش دهند [citation:5].
CCUS و هیدروژن
کاهش بیشتر انتشار — حدود ۶ گیگاتن بین ۲۰۳۰ تا ۲۰۴۰ — از طریق جذب کربن از فرآیند ذوب سنگ معدن و ذخیره زیرزمینی یا استفاده در کاربردهای دیگر امکانپذیر است. هزینه این اقدام برای کارخانههای چین ۷ تا ۱۵ دلار بر تن و برای کارخانههای ژاپن، کره و اروپا ۲۶ تا ۷۵ دلار بر تن برآورد میشود [citation:5].
پس از سال ۲۰۴۰، حدود ۰.۳ گیگاتن CO₂ اضافی میتواند با انتقال کارخانههای اروپایی به فولادسازی هیدروژنمحور صرفهجویی شود که هزینه آن ۲۷ تا ۴۴ دلار بر تن خواهد بود [citation:5].
مسیر بهینه
محققان تخمین میزنند که یک «مسیر استقرار متوسط» (Medium-Deployment Pathway) — که در آن تولیدکنندگان ابتدا تنظیمات کمکربن و در نهایت بازسازیهای صفر-کربن را انجام میدهند — در مجموع ۲۲.۴ گیگاتن CO₂ را با کمترین هزینه ۲۴.۷۰ دلار بر تن بین سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۵۰ صرفهجویی میکند [citation:5].
| Measure | Emission Savings | Cost (per ton) | Timeframe |
|---|---|---|---|
| Scrap Reuse & Energy Efficiency | 7.2 – 7.8 Gt | $0.30 (avg) | By 2030 |
| CCS on Smelting | ~6 Gt | $7–15 (China) / $26–75 (EU/JP/KR) | 2030 – 2040 |
| Hydrogen-Based Steelmaking | 0.3 Gt | $27–44 | After 2040 |
| Medium-Deployment Pathway (Total) | 22.4 Gt | $24.70 (lowest cost) | 2020 – 2050 |
- اقدامات کمهزینه (بازیافت قراضه و بهرهوری انرژی) میتوانند ۷.۲ تا ۷.۸ گیگاتن CO₂ تا ۲۰۳۰ صرفهجویی کنند [citation:5].
- CCS برای چین ۷-۱۵ دلار و برای اروپا/ژاپن/کره ۲۶-۷۵ دلار بر تن هزینه دارد [citation:5].
- هیدروژنمحور پس از ۲۰۴۰ با هزینه ۲۷-۴۴ دلار بر تن صرفهجویی ۰.۳ گیگاتن ایجاد میکند [citation:5].
مطالعه موردی چین — فازبندی کربنزدایی
چین بهعنوان بزرگترین تولیدکننده فولاد جهان (حدود ۵۰ درصد تولید جهانی)، نقش کلیدی در کربنزدایی این صنعت دارد. بر اساس مطالعهای منتشرشده در ScienceDirect، کربنزدایی صنعت آهن و فولاد چین از نظر فنی امکانپذیر است و از یک مسیر فازبندیشده پیروی میکند [citation:9].
فاز اول: EAF و بهرهوری انرژی (تا ۲۰۴۰)
تا سال ۲۰۴۰، EAF مبتنی بر قراضه و فناوریهای بهرهوری انرژی بهترتیب حدود ۲۹ و ۳۴ درصد از کل کاهش انتشار را فراهم خواهند کرد [citation:9].
فاز دوم: هیدروژن و CCUS (پس از ۲۰۴۰)
پس از سال ۲۰۴۰، متالورژی هیدروژن و CCUS بهتدریج غالب میشوند و سهم ترکیبی آنها از ۱۴ درصد در ۲۰۴۰ به نزدیک ۴۴ درصد در ۲۰۶۰ افزایش مییابد. این دو فناوری نقش محوری در دستیابی به انتشار نزدیک به صفر ایفا میکنند [citation:9].
چین پیشرو در تولید فولاد نزدیک به صفر
در ژانویه ۲۰۲۶، چین نخستین خط تولید فولاد میلیونتنی نزدیک به صفر کربن را در کارخانه ژانجیانگ شرکت Baoshan Iron & Steel (زیرمجموعه Baowu) راهاندازی کرد. این خط از فرآیند هیدروژنمحور و ذوب الکتریکی استفاده میکند و انتظار میرود انتشار را ۵۰ تا ۸۰ درصد کاهش دهد و سالانه بیش از ۳.۱۴ میلیون تن CO₂ صرفهجویی کند [citation:1].
| Phase | Timeframe | Key Technologies | Emission Reduction Share |
|---|---|---|---|
| Phase 1 | Until 2040 | Scrap-EAF, Energy Efficiency | 29% + 34% |
| Phase 2 | After 2040 | Hydrogen Metallurgy, CCUS | 14% (2040) → 44% (2060) |
| Baowu Zhanjiang Line | 2026 | H₂-based + Electric Smelting | 50–80% reduction |
- EAF و بهرهوری انرژی تا ۲۰۴۰ حدود ۶۳٪ کاهش انتشار را فراهم میکنند [citation:9].
- هیدروژن و CCUS پس از ۲۰۴۰ سهم خود را از ۱۴٪ به ۴۴٪ در ۲۰۶۰ افزایش میدهند [citation:9].
- خط تولید Baowu در ژانجیانگ، نخستین خط میلیونتنی نزدیک به صفر چین است [citation:1].
- صنعت فولاد مسئول ۷ تا ۹ درصد انتشار جهانی CO₂ است [citation:7].
- مسیرهای کوتاهمدت: بهینهسازی انرژی، جایگزینی سوخت، بهبود قراضه و برقیسازی [citation:15].
- مسیرهای میانمدت: هیدروژنمحور DRI-EAF، EAF و CCS [citation:15].
- اقدامات کمهزینه میتوانند تا ۲۰۳۰ حدود ۷.۸ گیگاتن CO₂ صرفهجویی کنند [citation:5].
- چین مسیر فازبندیشدهای را دنبال میکند که در آن EAF و بهرهوری انرژی تا ۲۰۴۰ و هیدروژن و CCUS پس از ۲۰۴۰ غالب میشوند [citation:9].
تعاریف و اصطلاحات فنی
استانداردهای مرجع مرتبط: ISO 14064 — ISO 50001 — GHG Protocol
💬 نیاز به مشاوره فنی دارید؟
اگر پس از مطالعه این مقاله هنوز سوالی دارید، سوال فنی خود را برای مهندسین ایران اتصال آسیا ارسال کنید.
کارشناسان ما در اسرع وقت به درخواست شما رسیدگی خواهند کرد.
چرا ایران اتصال آسیا؟