ترک‌خوردگی سولفیدی — Sulfide Stress Cracking (SSC)

H₂S + Tensile Stress | NACE MR0175 / ISO 15156 | NACE TM0177

ترک‌خوردگی سولفیدی (Sulfide Stress Cracking — SSC) نوعی ترک‌خوردگی تنشی (SCC) است که در محیط‌های ترش حاوی سولفید هیدروژن (H₂S) رخ می‌دهد. در این فرآیند، ترکیب تنش کششی (اعمالی یا پسماند) و محیط H₂S باعث ایجاد ترک‌های ترد و ناگهانی در فولادهای با استحکام بالا و سختی بالا می‌شود .

SSC یکی از مهم‌ترین مکانیزم‌های خرابی در صنایع نفت و گاز است و به همین دلیل NACE MR0175 / ISO 15156 به‌عنوان استاندارد مرجع برای انتخاب مواد در سرویس ترش تدوین شده است. طبق این استاندارد، حداکثر سختی مجاز فولادهای کربنی و کم‌آلیاژ در سرویس ترش ۲۲ HRC (۲۵۰ HV) است .

Figure

شکل ترک‌خوردگی سولفیدی

ترک‌خوردگی سولفیدی — Sulfide Stress Cracking
ترک‌خوردگی سولفیدی — Sulfide Stress Cracking (SSC) ترک‌های ترد که از سطح فلز شروع شده و عمود بر تنش کششی منتشر می‌شوند. SSC معمولاً در فولادهای با سختی بالای ۲۲ HRC در محیط H₂S رخ می‌دهد و می‌تواند منجر به شکست ناگهانی شود.
Mechanism

مکانیزم ترک‌خوردگی سولفیدی

مکانیزم SSC شامل چهار مرحله اصلی است :

  • مرحله ۱ — خوردگی در محیط H₂S: H₂S با آب واکنش می‌دهد و یون هیدروژن (H⁺) و یون سولفید (HS⁻) تولید می‌کند. H₂S همچنین از ترکیب مجدد هیدروژن اتمی به مولکولی جلوگیری می‌کند و در نتیجه نفوذ هیدروژن به فولاد را افزایش می‌دهد .
  • مرحله ۲ — نفوذ هیدروژن: هیدروژن اتمی به داخل فولاد نفوذ می‌کند و در نقاط تمرکز تنش و نوک ترک‌ها تجمع می‌یابد.
  • مرحله ۳ — تردی موضعی: تجمع هیدروژن در نوک ترک باعث کاهش چقرمگی موضعی و شکست ترد می‌شود.
  • مرحله ۴ — رشد ترک: تنش کششی باعث باز شدن نوک ترک و در معرض قرار گرفتن فلز تازه می‌شود. این چرخه باعث رشد ترک به داخل فلز می‌شود .
SSC Mechanism Step 1: H₂S + H₂O → H⁺ + HS⁻ + H₂O
Step 2: H⁺ + e⁻ → H (atomic hydrogen)
Step 3: H diffusion into steel + accumulation at crack tip
Step 4: Localized embrittlement → brittle crack propagation
Step 5: Stress opens crack tip → fresh metal exposed → repeat
نکات کلیدی:
  • SSC نیازمند سه شرط همزمان است: (۱) محیط H₂S، (۲) تنش کششی (اعمالی یا پسماند)، (۳) فولاد حساس (استحکام یا سختی بالا) .
  • حذف هر یک از این سه شرط، از وقوع SSC جلوگیری می‌کند.
  • SSC برخلاف HIC به تنش خارجی نیاز دارد — به همین دلیل به آن "Stress" Cracking گفته می‌شود .
  • برای اطلاعات بیشتر درباره تفاوت SSC و HIC، به صفحه HIC مراجعه کنید.
Factors

عوامل مؤثر بر SSC

Key Factors Affecting SSC Susceptibility
Factor Effect Remark
Hardness Higher = More Susceptible سختی بالاتر = مستعدتر (> 22 HRC خطرناک)
Yield Strength Higher = More Susceptible استحکام تسلیم بالاتر = مستعدتر (> 100 ksi)
H₂S Partial Pressure Higher = More Severe فشار جزئی H₂S بالای ۰٫۰۵ psi = سرویس ترش
pH Lower = More Severe pH پایین‌تر (اسیدی) = شدیدتر
Temperature Around Ambient Most Severe بیشترین حساسیت در دمای محیط (~۲۴°C)
Stress Level Higher = More Severe تنش بالاتر = شدیدتر
Microstructure Martensite > Bainite > Ferrite مارتنزیت تمپرنشده مستعدترین
Nickel Content Higher = More Susceptible نیکل بالای ۱٪ در فولاد کربنی = مستعدتر
Cold Work Higher = More Severe کار سرد = تنش پسماند = مستعدتر
Weld HAZ Harder Zones = More Susceptible سختی‌های موضعی در HAZ جوش

محدودیت‌های NACE MR0175 برای SSC

NACE MR0175 — Material Requirements for Sour Service
Material Max Hardness Max Yield Strength Remark
Carbon Steel (Pipes, Fittings) 22 HRC (250 HV) — طبق Section A.2
Low Alloy Steel 22 HRC (250 HV) — طبق Section A.3
Martensitic SS (13Cr, 17-4PH) 22 HRC (250 HV) — طبق Section A.4
Austenitic SS (304, 316) 22 HRC (250 HV) — طبق Section A.5
Duplex SS (22Cr, 25Cr) 34 HRC (340 HV) — طبق Section A.7
Nickel-Based Alloys (625, C276) — — مقاوم در همه شرایط
⚠ هشدارهای کلیدی:
  • حداکثر سختی مجاز برای فولادهای کربنی و کم‌آلیاژ در سرویس ترش ۲۲ HRC (۲۵۰ HV) است .
  • فولادهای با استحکام تسلیم بالای ۱۰۰ ksi (۶۹۰ MPa) در سرویس ترش ممنوع هستند .
  • ناحیه متأثر از حرارت جوش (HAZ) باید سختی‌سنجی شود تا از SSC جلوگیری شود.
  • در محیط‌های با pH پایین و H₂S بالا، احتمال SSC بسیار بالا است.
Testing

تست SSC — NACE TM0177

NACE TM0177 استاندارد بین‌المللی برای تست SSC است. این استاندارد چهار روش اصلی را تعریف می‌کند :

NACE TM0177 — SSC Test Methods
Method Title Sample Type Application
Method A Standard Tensile Test Tensile Bar ارزیابی مواد در تنش کششی
Method B Standard Bent-Beam Test Bent Beam Specimen ارزیابی مواد با تنش خمشی
Method C Standard C-Ring Test C-Ring Specimen ارزیابی مواد با تنش خمشی (لوله)
Method D Standard DCB Test Double Cantilever Beam اندازه‌گیری KISSC
نکات کلیدی تست:
  • Method A (Tensile): رایج‌ترین روش — نمونه در محلول H₂S با تنش کششی معین قرار می‌گیرد .
  • Method D (DCB): برای اندازه‌گیری KISSC (ضریب شدت تنش بحرانی) استفاده می‌شود .
  • محلول تست معمولاً محلول A (pH 2.7) یا محلول B (pH 3.5) با H₂S اشباع است .
  • مدت تست معمولاً ۷۲۰ ساعت (۳۰ روز) است .
  • نمونه‌ها پس از تست برای وجود ترک بررسی می‌شوند .
Control

روش‌های کنترل SSC

۱. کنترل سختی و استحکام

  • سختی زیر ۲۲ HRC: با عملیات حرارتی تمپر مناسب .
  • استحکام تسلیم زیر ۱۰۰ ksi: انتخاب گریدهای با استحکام پایین‌تر .
  • سختی‌سنجی در HAZ جوش: اطمینان از عدم وجود سختی‌های موضعی بالا .
  • کنترل نرخ سردایش جوش: برای جلوگیری از تشکیل مارتنزیت .

۲. کنترل تنش

  • عملیات حرارتی تنش‌زدایی (PWHT): کاهش تنش پسماند جوش.
  • کاهش کار سرد: محدود کردن میزان تغییر شکل سرد.
  • طراحی مناسب: کاهش نقاط تمرکز تنش.
  • کنترل تنش خمشی: کاهش تنش‌های اعمالی.

۳. کنترل محیط

  • حذف H₂S: تصفیه گاز یا تزریق بازدارنده.
  • افزودن بازدارنده خوردگی: کاهش تولید هیدروژن.
  • کنترل pH: حفظ pH در محدوده خنثی تا قلیایی.
  • حذف آب: کاهش رطوبت در سیستم‌های گاز ترش.

۴. انتخاب مواد مقاوم

  • فولادهای کربنی سرویس ترش: با گوگرد پایین و سختی زیر ۲۲ HRC .
  • فولادهای زنگ‌نزن دوپلکس: مقاوم در برابر SSC در شرایط خاص .
  • آلیاژهای پایه نیکل (625، C276): مقاوم در همه شرایط سرویس ترش .
  • فولادهای آستنیتی (304L، 316L): مقاوم در شرایط خاص .

۵. بازرسی و پایش

  • سختی‌سنجی (Hardness Testing): طبق ASTM E18 یا E92 .
  • بازرسی NDT: UT، MT، PT برای شناسایی ترک .
  • پایش هیدروژن: با Hydrogen Probe .
  • بازرسی دوره‌ای طبق API 570.
⚠ هشدارهای کلیدی:
  • SSC برگشت‌پذیر نیست — پس از شروع، ترک‌ها به رشد خود ادامه می‌دهند.
  • سختی بیش از ۲۲ HRC در سرویس ترش ممنوع مطلق است .
  • PWHT برای فولادهای با استحکام بالا در سرویس ترش الزامی است.
  • کنترل HAZ در جوشکاری بسیار مهم است — نباید سختی موضعی بالای ۲۲ HRC داشته باشد .
Chart

مقایسه SSC، HIC و HE

Hydrogen Damage Modes — SSC vs HIC vs HE SSC Sulfide Stress Cracking Stress Required: Yes (Tensile) Environment: Wet H₂S Initiation: Surface Primary Control: Hardness ≤ 22 HRC HIC Hydrogen Induced Cracking Stress Required: No (Internal Only) Environment: Wet H₂S Initiation: MnS Inclusions Primary Control: Low S, Clean Steel HE Hydrogen Embrittlement Stress Required: Yes (Tensile) Environment: Any H Source Initiation: Internal Defects Primary Control: Post-Bake, Low Strength SSC: Requires Tensile Stress | HIC: No External Stress | HE: Any Hydrogen Source
مقایسه سه حالت آسیب هیدروژنی — SSC (نیازمند تنش + H₂S)، HIC (بدون تنش)، HE (هر منبع هیدروژن)
پرسش‌های متداول — ترک‌خوردگی سولفیدی
SSC نوعی ترک‌خوردگی تنشی است که در محیط‌های ترش حاوی H₂S رخ می‌دهد. در این فرآیند، ترکیب تنش کششی و محیط H₂S باعث ایجاد ترک‌های ترد و ناگهانی در فولادهای با استحکام و سختی بالا می‌شود .
SSC نیازمند سه شرط همزمان است:
  • محیط H₂S (فشار جزئی H₂S بالای ۰٫۰۵ psi).
  • تنش کششی (اعمالی یا پسماند).
  • فولاد حساس (استحکام یا سختی بالا).
حذف هر یک از این سه شرط، از وقوع SSC جلوگیری می‌کند .
SSC نیازمند تنش کششی است و از سطح شروع می‌شود. HIC به تنش خارجی نیاز ندارد و از آخال‌های MnS شروع می‌شود. SSC معمولاً شاخه‌شاخه است، در حالی که HIC پله‌ای (Step-wise) می‌باشد .
طبق NACE MR0175:
  • فولاد کربنی و کم‌آلیاژ: حداکثر ۲۲ HRC (۲۵۰ HV).
  • فولادهای زنگ‌نزن مارتنزیتی و آستنیتی: حداکثر ۲۲ HRC.
  • فولادهای دوپلکس: حداکثر ۳۴ HRC (۳۴۰ HV).
  • آلیاژهای پایه نیکل: محدودیت کمتری دارند .
سختی بالای ۲۲ HRC نشان‌دهنده ساختار مارتنزیتی یا بینایتی سخت است که حساسیت بالایی به SSC دارد. در این ساختار، نفوذ هیدروژن سریع‌تر رخ می‌دهد و ترک‌های ترد به‌سرعت رشد می‌کنند. با کنترل سختی زیر ۲۲ HRC، احتمال SSC به‌طور قابل توجهی کاهش می‌یابد .
طبق NACE TM0177، چهار روش اصلی:
  • Method A (Tensile): نمونه تحت تنش کششی در محلول H₂S.
  • Method B (Bent-Beam): نمونه خمیده تحت تنش در محلول H₂S.
  • Method C (C-Ring): نمونه C-Ring تحت تنش.
  • Method D (DCB): اندازه‌گیری KISSC.
مدت تست معمولاً ۷۲۰ ساعت است .
خیر. SSC عمدتاً در فولادهای با استحکام بالا (بیش از ۱۰۰ ksi) و سختی بالا (بیش از ۲۲ HRC) رخ می‌دهد. فولادهای با استحکام پایین‌تر (مانند فولادهای کربنی معمولی و کم‌آلیاژ) در صورت کنترل سختی، مقاوم هستند .
جوشکاری می‌تواند باعث تشکیل مارتنزیت سخت در ناحیه متأثر از حرارت (HAZ) شود که سختی آن ممکن است از ۲۲ HRC فراتر رود. بنابراین:
  • سختی‌سنجی HAZ الزامی است.
  • پیش‌گرمایش و کنترل نرخ سردایش برای جلوگیری از مارتنزیت.
  • PWHT (عملیات حرارتی پس از جوش) برای کاهش سختی و تنش پسماند.
پنج دسته اصلی:
  • کنترل سختی: زیر ۲۲ HRC با عملیات حرارتی.
  • کنترل تنش: PWHT، کاهش کار سرد.
  • کنترل محیط: حذف H₂S، بازدارنده، کنترل pH.
  • انتخاب مواد: فولادهای با استحکام پایین، دوپلکس، آلیاژهای نیکل.
  • بازرسی: سختی‌سنجی، NDT، پایش هیدروژن.
طبق NACE MR0175، محتوای نیکل در فولادهای کربنی و کم‌آلیاژ نباید از ۱٪ فراتر رود. نیکل بالا می‌تواند سختی‌پذیری را افزایش دهد و خطر SSC را تشدید کند. این محدودیت برای اطمینان از مقاومت به SSC در سرویس ترش است .
SSC عمدتاً در صنایع نفت و گاز شایع است:
  • خطوط لوله ترش (Sour Pipelines).
  • تجهیزات سرچاهی (Wellhead Equipment).
  • لوله‌های OCTG در چاه‌های ترش.
  • پالایشگاه‌های فرآورش گاز ترش.
  • مخازن و مبدل‌های حرارتی در واحدهای آمین.
PWHT (Post Weld Heat Treatment) یکی از مؤثرترین روش‌های کنترل SSC است. این عملیات:
  • سختی را کاهش می‌دهد (به زیر ۲۲ HRC).
  • تنش پسماند ناشی از جوشکاری را کم می‌کند.
  • ساختار مارتنزیتی را به ساختار پایدارتر تبدیل می‌کند.
PWHT برای فولادهای با استحکام بالا در سرویس ترش الزامی است .
مهم‌ترین استانداردها:
  • NACE MR0175 / ISO 15156: انتخاب مواد در سرویس ترش .
  • NACE TM0177: روش تست SSC .
  • NACE TM0284: روش تست HIC .
  • API 5L Annex H: مشخصات لوله‌های سرویس ترش .
  • ASME B31.3: پایپینگ فرآیندی .
  • API 571: مکانیزم‌های آسیب .
منبع داده‌ها: ScienceDirect — Sulfide Stress Cracking, Projectmaterials — Sulfide Stress Cracking, ASSDA — Sulfide Stress Cracking
استانداردهای مرجع: NACE MR0175 / ISO 15156 — NACE TM0177 — NACE TM0284 — API 5L Annex H — ASME B31.3 — API 571
این مطلب توسط تیم مهندسی صنایع فولادی ایران اتصال آسیا تهیه و تدوین شده است و محتوای فنی آن بر اساس استانداردهای معتبر بین‌المللی (NACE MR0175 / ISO 15156، NACE TM0177، NACE TM0284)، API 5L Annex H، ASME B31.3، API 571، و منابع معتبر مهندسی تنظیم شده است. این صفحه با هدف ارائه یک مرجع کاربردی برای مهندسان، طراحان، بازرسان و فعالان صنعت پایپینگ تهیه شده است.
نیاز به مشاوره فنی · ایران اتصال

💬 نیاز به مشاوره فنی دارید؟

اگر پس از مطالعه این مقاله هنوز سوالی دارید، سوال فنی خود را برای مهندسین ایران اتصال آسیا ارسال کنید.
کارشناسان ما در اسرع وقت به درخواست شما رسیدگی خواهند کرد.

تلفن مشاوره: 34811-021
موبایل:7923 178 0912
ساعات پاسخگویی: شنبه تا چهارشنبه

چرا ایران اتصال آسیا؟

بیش از ۳۰ سال تجربه تولید
مشاوره فنی مهندسی
استانداردهای بین‌المللی کیفیت
گستره وسیع اتصالات جوشی
ماسکوت ایران اتصال
سوال و نظرات خود را درباره این مقاله ارسال فرمایید