کاهش کربن در تولید فولاد — فناوری‌ها، مسیرها و افق ۲۰۵۰

Decarbonization of Steel Production — Technologies, Pathways & Outlook to 2050

صنعت فولاد امروزه حدود ۷ تا ۹ درصد از انتشار جهانی CO₂ را به خود اختصاص می‌دهد و به‌عنوان یکی از سخت‌ترین بخش‌ها برای کربن‌زدایی شناخته می‌شود [citation:7]. سالانه حدود ۳.۷ میلیارد تن CO₂ از کارخانه‌های فولاد جهان منتشر می‌شود که حجمی قابل مقایسه با کل انتشار اتحادیه اروپا است [citation:7].

بر اساس گزارش آژانس بین‌المللی انرژی (IEA)، برای دستیابی به سناریوی Net Zero 2050، شدت انتشار CO₂ به ازای هر تن فولاد باید در دهه آینده به‌طور قابل توجهی کاهش یابد [citation:7]. در این مقاله، فناوری‌ها و مسیرهای اصلی کربن‌زدایی صنعت فولاد بررسی می‌شود.

Short-Term

مسیرهای کوتاه‌مدت — بهینه‌سازی و بهره‌وری

بر اساس گزارش UNIDO، مجموعه‌ای از فناوری‌های کوتاه‌مدت وجود دارند که امروزه به‌طور گسترده در دسترس هستند و می‌توانند بلافاصله اجرا شوند [citation:15]. این فناوری‌ها معمولاً هزینه کمتری دارند و در کوتاه‌مدت به کاهش انتشار کمک می‌کنند.

بهینه‌سازی انرژی و فرآیند

نگهداری پایه، پایش دیجیتال و ارتقاءهای کم‌هزینه مانند بازیافت حرارت اتلافی (Waste Heat Recovery) و استفاده از موتورهای کارآمد می‌توانند مصرف انرژی را بین ۱۰ تا ۲۰ درصد بهبود دهند — به‌ویژه در کارخانه‌های قدیمی در کشورهای در حال توسعه [citation:15].

جایگزینی جزئی سوخت در BF-BOF

در مسیر کوره بلند-کوره اکسیژنی (BF-BOF)، می‌توان زغال‌سنگ را به‌طور جزئی با زیست‌توده (Biomass) محلی یا هیدروژن سبز جایگزین کرد تا انتشار بدون تغییرات زیرساختی عمده کاهش یابد [citation:15].

افزایش دسترسی به قراضه (Scrap)

بهبود جمع‌آوری، تفکیک و نوآوری‌های بازیافت قراضه، می‌تواند نرخ بازیافت را افزایش دهد. استفاده از قراضه در بازارهای بالغ (اروپا، آمریکا، ترکیه) بالاست اما در اقتصادهای در حال رشد که عرضه قراضه محدود است، همچنان پایین باقی مانده است [citation:15].

برقی‌سازی فرآیندهای کمکی

انتقال فرآیندهای جانبی مانند پیش‌گرم و پرداخت فولاد از سوخت فسیلی به برق، می‌تواند سهم قابل توجهی در کاهش انتشار داشته باشد [citation:15].

Short-Term Decarbonization Measures
Measure Potential Impact Cost Availability
Energy Efficiency 10 – 20% reduction Low Immediate
Partial Fuel Substitution Partial reduction Low – Medium Immediate
Improved Scrap Access Varies by region Low Immediate
Electrification of Auxiliary Partial reduction Medium Immediate
نکته فنی:
  • بهینه‌سازی انرژی می‌تواند ۱۰ تا ۲۰٪ مصرف را کاهش دهد [citation:15].
  • جایگزینی جزئی سوخت با زیست‌توده یا هیدروژن، بدون تغییر زیرساخت عمده امکان‌پذیر است [citation:15].
  • در اقتصادهای در حال رشد، عرضه قراضه محدود است و نیاز به بهبود دارد [citation:15].
Medium-Term

مسیرهای میان‌مدت — هیدروژن، EAF و CCUS

بر اساس گزارش UNIDO، فناوری‌های میان‌مدت شامل هیدروژن‌محور، کوره قوس الکتریکی و جذب کربن هستند که از طریق پایلوت‌ها و استقرار اولیه تا ۲۰۳۰ مقیاس‌پذیر خواهند بود [citation:15].

هیدروژن‌محور: DRI + EAF

در این مسیر، هیدروژن جایگزین زغال‌سنگ در احیای سنگ آهن می‌شود و سپس کوره قوس الکتریکی (EAF) برای ذوب استفاده می‌گردد. این فرآیند می‌تواند انتشار را تا بیش از ۹۰ درصد کاهش دهد — مشروط بر اینکه هیدروژن و برق از منابع تجدیدپذیر تأمین شوند [citation:15].

کوره قوس الکتریکی (EAF)

EAF از برق برای ذوب قراضه استفاده می‌کند و در صورت تغذیه با برق کم‌کربن، انتشار آن نزدیک به صفر خواهد بود [citation:15]. POSCO کره جنوبی بزرگ‌ترین کوره قوس الکتریکی این کشور را با ظرفیت ۲.۵ میلیون تن در کارخانه گوانگ‌یانگ تکمیل کرده است که می‌تواند انتشار را تا ۷۵ درصد در مقایسه با کوره بلند کاهش دهد [citation:10].

جذب و ذخیره کربن (CCS) در BF-BOF

فناوری CCS می‌تواند تا ۷۰ درصد انتشار CO₂ از کارخانه‌های سنتی را جذب کند. این فناوری نیازمند تغییرات پیچیده (Retrofit) و زیرساخت جدید است و به‌عنوان یک راه‌حل انتقالی در نظر گرفته می‌شود [citation:15].

HBI Trade (Hot Briquetted Iron)

HBI فرم صادراتی DRI است که برای کشورهای فولادسازی با ظرفیت محدود هیدروژن داخلی، امکان واردات آهن احیاشده را فراهم می‌کند [citation:15].

Medium-Term Decarbonization Technologies
Technology Emission Reduction Status Key Challenge
H₂-DRI + EAF > 90% Pilot / Early Deployment Green H₂ availability
Electric Arc Furnace (EAF) Up to 75% Commercial (Scaling) Low-carbon electricity
CCS on BF-BOF Up to 70% Limited Projects Complex retrofit, infrastructure
HBI Trade Indirect Commercial Logistics, trade
نکته فنی:
  • هیدروژن‌محور DRI-EAF می‌تواند انتشار را بیش از ۹۰٪ کاهش دهد [citation:15].
  • POSCO بزرگ‌ترین EAF کره را با ظرفیت ۲.۵ میلیون تن راه‌اندازی کرده است [citation:10].
  • CCS در BF-BOF می‌تواند تا ۷۰٪ انتشار را جذب کند اما نیازمند زیرساخت پیچیده است [citation:15].
Economics

مسیرهای کم‌هزینه کربن‌زدایی — یافته‌های Nature

پژوهش منتشرشده در مجله Nature (اکتبر ۲۰۲۵) با همکاری دانشگاه مریلند، دانشگاه کالج لندن، دانشگاه کمبریج و دانشگاه شینگ‌هوا، یک مدل Net-Zero Pathways for Steel را توسعه داده است که حدود ۲۰۰۰ کارخانه فولاد (۸۰ تا ۹۰ درصد انتشار بخش) را پوشش می‌دهد [citation:5].

کاهش انتشار با هزینه کم

محققان دریافتند که با اتخاذ اقدامات خاص — از جمله استفاده مجدد از قراضه و ارتقاءهای بهره‌وری انرژی — کارخانه‌ها می‌توانند انتشار جهانی را بین ۷.۲ تا ۷.۸ گیگاتن تا سال ۲۰۳۰ کاهش دهند. این تغییرات به‌طور متوسط تنها ۰.۳۰ دلار به ازای هر تن هزینه دارند، و برخی کارخانه‌ها می‌توانند هزینه‌های عملیاتی خود را تا ۸ دلار بر تن کاهش دهند [citation:5].

CCUS و هیدروژن

کاهش بیشتر انتشار — حدود ۶ گیگاتن بین ۲۰۳۰ تا ۲۰۴۰ — از طریق جذب کربن از فرآیند ذوب سنگ معدن و ذخیره زیرزمینی یا استفاده در کاربردهای دیگر امکان‌پذیر است. هزینه این اقدام برای کارخانه‌های چین ۷ تا ۱۵ دلار بر تن و برای کارخانه‌های ژاپن، کره و اروپا ۲۶ تا ۷۵ دلار بر تن برآورد می‌شود [citation:5].

پس از سال ۲۰۴۰، حدود ۰.۳ گیگاتن CO₂ اضافی می‌تواند با انتقال کارخانه‌های اروپایی به فولادسازی هیدروژن‌محور صرفه‌جویی شود که هزینه آن ۲۷ تا ۴۴ دلار بر تن خواهد بود [citation:5].

مسیر بهینه

محققان تخمین می‌زنند که یک «مسیر استقرار متوسط» (Medium-Deployment Pathway) — که در آن تولیدکنندگان ابتدا تنظیمات کم‌کربن و در نهایت بازسازی‌های صفر-کربن را انجام می‌دهند — در مجموع ۲۲.۴ گیگاتن CO₂ را با کمترین هزینه ۲۴.۷۰ دلار بر تن بین سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۵۰ صرفه‌جویی می‌کند [citation:5].

Cost-Effective Decarbonization Pathways (Nature Study)
Measure Emission Savings Cost (per ton) Timeframe
Scrap Reuse & Energy Efficiency 7.2 – 7.8 Gt $0.30 (avg) By 2030
CCS on Smelting ~6 Gt $7–15 (China) / $26–75 (EU/JP/KR) 2030 – 2040
Hydrogen-Based Steelmaking 0.3 Gt $27–44 After 2040
Medium-Deployment Pathway (Total) 22.4 Gt $24.70 (lowest cost) 2020 – 2050
نکته فنی:
  • اقدامات کم‌هزینه (بازیافت قراضه و بهره‌وری انرژی) می‌توانند ۷.۲ تا ۷.۸ گیگاتن CO₂ تا ۲۰۳۰ صرفه‌جویی کنند [citation:5].
  • CCS برای چین ۷-۱۵ دلار و برای اروپا/ژاپن/کره ۲۶-۷۵ دلار بر تن هزینه دارد [citation:5].
  • هیدروژن‌محور پس از ۲۰۴۰ با هزینه ۲۷-۴۴ دلار بر تن صرفه‌جویی ۰.۳ گیگاتن ایجاد می‌کند [citation:5].
China

مطالعه موردی چین — فازبندی کربن‌زدایی

چین به‌عنوان بزرگ‌ترین تولیدکننده فولاد جهان (حدود ۵۰ درصد تولید جهانی)، نقش کلیدی در کربن‌زدایی این صنعت دارد. بر اساس مطالعه‌ای منتشرشده در ScienceDirect، کربن‌زدایی صنعت آهن و فولاد چین از نظر فنی امکان‌پذیر است و از یک مسیر فازبندی‌شده پیروی می‌کند [citation:9].

فاز اول: EAF و بهره‌وری انرژی (تا ۲۰۴۰)

تا سال ۲۰۴۰، EAF مبتنی بر قراضه و فناوری‌های بهره‌وری انرژی به‌ترتیب حدود ۲۹ و ۳۴ درصد از کل کاهش انتشار را فراهم خواهند کرد [citation:9].

فاز دوم: هیدروژن و CCUS (پس از ۲۰۴۰)

پس از سال ۲۰۴۰، متالورژی هیدروژن و CCUS به‌تدریج غالب می‌شوند و سهم ترکیبی آن‌ها از ۱۴ درصد در ۲۰۴۰ به نزدیک ۴۴ درصد در ۲۰۶۰ افزایش می‌یابد. این دو فناوری نقش محوری در دستیابی به انتشار نزدیک به صفر ایفا می‌کنند [citation:9].

چین پیشرو در تولید فولاد نزدیک به صفر

در ژانویه ۲۰۲۶، چین نخستین خط تولید فولاد میلیون‌تنی نزدیک به صفر کربن را در کارخانه ژان‌جیانگ شرکت Baoshan Iron & Steel (زیرمجموعه Baowu) راه‌اندازی کرد. این خط از فرآیند هیدروژن‌محور و ذوب الکتریکی استفاده می‌کند و انتظار می‌رود انتشار را ۵۰ تا ۸۰ درصد کاهش دهد و سالانه بیش از ۳.۱۴ میلیون تن CO₂ صرفه‌جویی کند [citation:1].

China Steel Decarbonization Phases
Phase Timeframe Key Technologies Emission Reduction Share
Phase 1 Until 2040 Scrap-EAF, Energy Efficiency 29% + 34%
Phase 2 After 2040 Hydrogen Metallurgy, CCUS 14% (2040) → 44% (2060)
Baowu Zhanjiang Line 2026 H₂-based + Electric Smelting 50–80% reduction
نکته فنی:
  • EAF و بهره‌وری انرژی تا ۲۰۴۰ حدود ۶۳٪ کاهش انتشار را فراهم می‌کنند [citation:9].
  • هیدروژن و CCUS پس از ۲۰۴۰ سهم خود را از ۱۴٪ به ۴۴٪ در ۲۰۶۰ افزایش می‌دهند [citation:9].
  • خط تولید Baowu در ژان‌جیانگ، نخستین خط میلیون‌تنی نزدیک به صفر چین است [citation:1].
نکات کلی:
  • صنعت فولاد مسئول ۷ تا ۹ درصد انتشار جهانی CO₂ است [citation:7].
  • مسیرهای کوتاه‌مدت: بهینه‌سازی انرژی، جایگزینی سوخت، بهبود قراضه و برقی‌سازی [citation:15].
  • مسیرهای میان‌مدت: هیدروژن‌محور DRI-EAF، EAF و CCS [citation:15].
  • اقدامات کم‌هزینه می‌توانند تا ۲۰۳۰ حدود ۷.۸ گیگاتن CO₂ صرفه‌جویی کنند [citation:5].
  • چین مسیر فازبندی‌شده‌ای را دنبال می‌کند که در آن EAF و بهره‌وری انرژی تا ۲۰۴۰ و هیدروژن و CCUS پس از ۲۰۴۰ غالب می‌شوند [citation:9].

تعاریف و اصطلاحات فنی

Decarbonization کربن‌زدایی — کاهش انتشار CO₂
Net Zero انتشار صفر خالص
BF-BOF کوره بلند-کوره اکسیژنی
DRI-EAF آهن اسفنجی-کوره قوس
CCS / CCUS جذب و ذخیره کربن
EAF کوره قوس الکتریکی
HBI آهن بریکت گرم — فرم صادراتی DRI
Green Hydrogen هیدروژن سبز
Waste Heat Recovery بازیافت حرارت اتلافی
Scrap-EAF مسیر قراضه-کوره قوس
Retrofit تغییرات در کارخانه موجود
IEA آژانس بین‌المللی انرژی
این مطلب توسط تیم مهندسی صنایع فولادی ایران اتصال آسیا تهیه و تدوین شده است و محتوای فنی آن بر اساس استانداردهای معتبر بین‌المللی، منابع مهندسی و داده‌های فنی قابل استناد تنظیم شده است. این صفحه با هدف ارائه یک مرجع کاربردی و قابل اتکا برای مهندسان، کارشناسان، طراحان، بازرسان و فعالان صنعت پایپینگ تهیه شده است.
نیاز به مشاوره فنی · ایران اتصال

💬 نیاز به مشاوره فنی دارید؟

اگر پس از مطالعه این مقاله هنوز سوالی دارید، سوال فنی خود را برای مهندسین ایران اتصال آسیا ارسال کنید.
کارشناسان ما در اسرع وقت به درخواست شما رسیدگی خواهند کرد.

تلفن مشاوره: 34811-021
موبایل:7923 178 0912
ساعات پاسخگویی: شنبه تا چهارشنبه

چرا ایران اتصال آسیا؟

بیش از ۳۰ سال تجربه تولید
مشاوره فنی مهندسی
استانداردهای بین‌المللی کیفیت
گستره وسیع اتصالات جوشی
ماسکوت ایران اتصال
سوال و نظرات خود را درباره این مقاله ارسال فرمایید