تولید فولاد با هیدروژن — فرآیند، پروژهها و افق ۲۰۳۰
تولید فولاد با هیدروژن (Hydrogen-Based Steelmaking) یکی از مهمترین مسیرهای کربنزدایی صنعت فولاد است که در آن، هیدروژن سبز یا آبی جایگزین کک و زغالسنگ در فرآیند احیای سنگ آهن میشود. این فناوری، بهعنوان جایگزین اصلی کوره بلند زغالسوز شناخته میشود و پتانسیل کاهش چشمگیر انتشار CO₂ را دارد.
در این مقاله، اصول فرآیند تولید فولاد با هیدروژن، پروژههای پیشرو جهانی (HYBRIT، POSCO HyREX) و پروژههای در دست اجرا در ایران (فولاد هرمزگان) بررسی میشود.
فرآیند تولید فولاد با هیدروژن — H2-DRI-EAF
فرآیند اصلی تولید فولاد با هیدروژن، احیای مستقیم با هیدروژن (H2-DRI) نام دارد. در این روش، سنگ آهن (معمولاً بهصورت گندله یا سنگ معدن ریز) با هیدروژن در دمای حدود ۸۰۰ تا ۱۰۰۰ درجه سانتیگراد واکنش میدهد و به آهن اسفنجی (DRI) تبدیل میشود. در این واکنش، هیدروژن با اکسیژن سنگ آهن ترکیب شده و بخار آب (H₂O) تولید میکند — نه CO₂ [citation:8].
آهن اسفنجی حاصل از هیدروژن (H2-DRI)
آهن اسفنجی تولیدشده با هیدروژن (H2-DRI) ویژگیهای متفاوتی نسبت به DRI تولیدشده با گاز طبیعی دارد. یکی از تفاوتهای اصلی، میزان بالاتر اکسید آهن باقیمانده در ذوب و سرباره بیشتر است که میتواند بر فرآیند ذوب در کوره قوس الکتریکی تأثیر بگذارد [citation:10]. مطالعات نشان میدهد که افزودن کربن به H2-DRI میتواند سرعت ذوب را افزایش دهد و شرایط بهینه ذوب با DRI کربندار حاصل میشود [citation:10].
ذوب در کوره قوس الکتریکی (EAF)
آهن اسفنجی H2-DRI سپس در کوره قوس الکتریکی (EAF) ذوب شده و به فولاد مذاب تبدیل میشود. ترکیب H2-DRI-EAF بهعنوان مسیر اصلی تولید فولاد سبز شناخته میشود و پیشبینی میشود که جایگزین بخش قابل توجهی از ظرفیت BF-BOF (کوره بلند-کوره اکسیژنی) شود [citation:9].
| Parameter | H2-DRI-EAF | BF-BOF (Conventional) |
|---|---|---|
| Reducing Agent | Hydrogen (H₂) | Coal / Coke |
| CO₂ Emission | Near Zero (50–400 kg/t) | ~1.8 – 2.3 t/t |
| Byproduct | Water (H₂O) | CO₂ |
| Temperature | 800 – 1000°C (Reduction) | ~1500°C |
| Main Challenge | Green H₂ Availability | High Emissions |
- در فرآیند H2-DRI، تنها محصول جانبی، بخار آب است [citation:8].
- افزودن کربن به H2-DRI میتواند سرعت ذوب در EAF را افزایش دهد [citation:10].
- مسیر H2-DRI-EAF پتانسیل کاهش چشمگیر انتشار CO₂ را دارد [citation:9].
پروژههای پیشرو جهانی تولید فولاد با هیدروژن
پروژه HYBRIT (سوئد)
HYBRIT (Hydrogen Breakthrough Ironmaking Technology) پروژهای مشترک بین SSAB، LKAB و Vattenfall است که در سال ۲۰۱۶ آغاز شد. هدف این پروژه، ایجاد یک زنجیره ارزش کاملاً بدون فسیل از سنگ آهن تا فولاد نهایی است [citation:4]. در این فرآیند، هیدروژن جایگزین گاز طبیعی در فرآیند احیا میشود و CO₂ بهطور قابل توجهی کاهش مییابد [citation:4].
SSAB اعلام کرده است که فولاد تولیدشده با هیدروژن در کارخانه Montpelier، Iowa، به استاندارد انتشار نزدیک به صفر (Near-Zero Emissions) دست یافته است — با انتشار ۵۰ تا ۴۰۰ کیلوگرم CO₂ به ازای هر تن فولاد، بسیار کمتر از ۱.۸ تن CO₂ در روش سنتی [citation:11]. اولین محموله این فولاد برای برجهای بادی GE Vernova ارسال شده است [citation:11].
پروژه POSCO HyREX (کره جنوبی)
POSCO کره جنوبی در حال توسعه فناوری HyREX است که از راکتور بستر سیال (Fluidised Bed Reactor — FBR) برای احیای مستقیم با هیدروژن و کوره ذوب الکتریکی (Electric Smelting Furnace — ESF) برای ذوب آهن احیاشده استفاده میکند [citation:3].
مزیت اصلی این فناوری، توانایی استفاده از سنگ آهن ریز بدون نیاز به گندلهسازی است که آن را از فرآیندهای معمول DRI متمایز میکند [citation:3]. BHP و POSCO توافقنامهای برای توسعه این فناوری امضا کردهاند و کارخانه نمایشی با ظرفیت ۳۰۰,۰۰۰ تن در سال در پوهانگ کره جنوبی ساخته خواهد شد که راهاندازی آن برای اوایل ۲۰۲۸ هدفگذاری شده است [citation:2][citation:3].
| Project | Country | Technology | Capacity / Target | Timeline |
|---|---|---|---|---|
| HYBRIT | Sweden | H2-DRI + EAF | Near-Zero Emissions (50–400 kg CO₂/t) | Commercial Scale (2025) |
| POSCO HyREX | South Korea | H2-FBR + ESF | 300,000 tpa (Demonstration) | Commissioning early 2028 |
| BHP-POSCO Partnership | South Korea | Hydrogen-Based Ironmaking | R&D + Trials | 2025 onwards |
| SSAB (Montpelier) | USA | HYBRIT Process | Commercial Output | 2025 |
- HYBRIT اولین پروژهای است که به استاندارد Near-Zero Emissions دست یافته است [citation:11].
- POSCO HyREX از سنگ آهن ریز بدون گندلهسازی استفاده میکند [citation:3].
- کارخانه نمایشی POSCO در پوهانگ با ظرفیت ۳۰۰,۰۰۰ تن در سال، اوایل ۲۰۲۸ راهاندازی میشود [citation:2].
پروژههای تولید فولاد با هیدروژن در ایران
فولاد هرمزگان — پیشرو در استفاده از هیدروژن
شرکت فولاد هرمزگان بهعنوان پیشرو در صنعت فولاد ایران، مطالعات اولیه برای استفاده از هیدروژن پالایشگاهی در فرآیند احیای مستقیم را انجام داده است. هدف این پروژه، استفاده ۳۰ درصدی از هیدروژن در فرآیند احیای مستقیم است که در مراحل شبیهسازی و ارزیابی امکانسنجی قرار دارد [citation:12].
در جشنواره بومیسازی فولاد ایران، تفاهمنامهای میان فولاد هرمزگان، فولاد مبارکه و ایمیدرو امضا شد که هدف آن «طراحی و مهندسی مدول احیا مستقیم فولاد هرمزگان به منظور استفاده از گاز هیدروژن بهعنوان درصدی از خوراک گاز ورودی در راستای دستیابی به فولاد سبز» است [citation:12]. با اجرای این طرح، فولاد هرمزگان بهعنوان اولین شرکت در ایران، امکان استفاده از هیدروژن را در احیای مستقیم فراهم خواهد کرد [citation:12].
پتانسیل استفاده از انرژی خورشیدی در ایران
مطالعات دانشگاهی نشان میدهد که سایت سیرجان در استان کرمان، بهدلیل داشتن بالاترین میزان تابش مستقیم نرمال (DNI) در کشور، مکان مناسبی برای استقرار سیستمهای یکپارچه تولید فولاد سبز بر پایه انرژی خورشیدی متمرکز (CSP)، ذخیرهسازی حرارتی و تولید هیدروژن است [citation:5]. این چارچوب یکپارچه شامل CSP، ذخیرهسازی حرارتی کلسیم-لوپینگ، الکترولیز PEM و H-DRI/EAF است که بهصورت آفلاین و مستقل از شبکه برق، امکان تولید فولاد ۲۴/۷ را فراهم میکند [citation:5].
| Project | Company / Institution | Technology | Target | Status |
|---|---|---|---|---|
| Hormozgan Steel Hydrogen Project | فولاد هرمزگان | H₂ in DRI | 30% Hydrogen in Feed Gas | Simulation & Feasibility |
| Mobarakeh-Hormozgan-IMIDRO MoU | فولاد مبارکه، هرمزگان، ایمیدرو | H₂-DRI Design | Green Steel Production | MoU Signed |
| Sirjan CSP-H₂-DRI Study | Academic Research | CSP + H₂-DRI + EAF | 24/7 Off-Grid Steel | Simulation Study |
- فولاد هرمزگان اولین شرکت ایرانی است که استفاده از هیدروژن در احیای مستقیم را مطالعه کرده است [citation:12].
- هدف اولیه، استفاده ۳۰ درصدی از هیدروژن در خوراک گاز ورودی است [citation:12].
- سایت سیرجان بهدلیل تابش خورشیدی بالا، پتانسیل بالایی برای تولید فولاد سبز با CSP دارد [citation:5].
- تولید فولاد با هیدروژن، جایگزین کک و زغالسنگ در احیای سنگ آهن میشود.
- فرآیند اصلی H2-DRI-EAF است که تنها بخار آب تولید میکند.
- پروژههای پیشرو جهانی: HYBRIT (سوئد) و POSCO HyREX (کره جنوبی).
- فولاد هرمزگان پیشرو در استفاده از هیدروژن در ایران است.
- چالش اصلی، در دسترس بودن هیدروژن سبز در مقیاس صنعتی و هزینه بالای تولید آن است.
تعاریف و اصطلاحات فنی
استانداردهای مرجع مرتبط: ISO 14064 — ISO 50001 — ResponsibleSteel V2.0
💬 نیاز به مشاوره فنی دارید؟
اگر پس از مطالعه این مقاله هنوز سوالی دارید، سوال فنی خود را برای مهندسین ایران اتصال آسیا ارسال کنید.
کارشناسان ما در اسرع وقت به درخواست شما رسیدگی خواهند کرد.
چرا ایران اتصال آسیا؟