انواع فولاد — طبقه‌بندی کامل و مقایسه گریدها

Classification of Steel — Complete Guide to Steel Types & Grades

فولاد پرمصرف‌ترین فلز صنعتی جهان است که با توجه به ترکیب شیمیایی، خواص مکانیکی و کاربردهای نهایی، به دسته‌های متعددی طبقه‌بندی می‌شود. طبقه‌بندی فولاد می‌تواند بر اساس محتوای کربن، عناصر آلیاژی، ریزساختار یا کاربرد انجام شود.

در این مقاله، انواع اصلی فولاد در قالب پنج دسته‌ی اصلی بررسی می‌شود. برای مشاهده جزئیات هر دسته، روی تب مربوطه کلیک کنید.

Carbon Steel

فولاد کربنی و دسته‌بندی آن

فولاد کربنی آلیاژی از آهن و کربن است که در آن، کربن عنصر آلیاژی اصلی محسوب می‌شود. محتوای کربن در فولاد کربنی معمولاً کمتر از ۲ درصد است و همین مقدار، خواص مکانیکی فولاد را به‌طور بنیادین تعیین می‌کند. فولاد کربنی به چهار زیرگروه اصلی تقسیم می‌شود:

فولاد کم‌کربن (Low Carbon Steel)

فولادهای کم‌کربن دارای محتوای کربن ۰.۰۴ تا ۰.۳۰ درصد هستند. این فولادها نرم، شکل‌پذیر و جوش‌پذیر هستند و بیشترین سهم تولید فولاد جهان را به خود اختصاص می‌دهند. کاربردهای اصلی آن‌ها شامل ورق و نوار فولادی، لوله‌های پایپینگ، پروفیل‌های سازه‌ای و محصولات سیمی است. برای اطلاعات بیشتر به مقاله فولاد ملایم چیست؟ مراجعه کنید.

فولاد متوسط‌کربن (Medium Carbon Steel)

فولادهای متوسط‌کربن دارای کربن ۰.۳۱ تا ۰.۶۰ درصد و منگنز ۰.۶۰ تا ۱.۶۵ درصد هستند. این فولادها قابل عملیات حرارتی و کوئنچ هستند و در کاربردهایی مانند محور، شفت، چرخ‌دنده، ریل و چرخ لوکوموتیو استفاده می‌شوند.

فولاد پرکربن (High Carbon Steel)

فولادهای پرکربن دارای کربن ۰.۶۰ تا ۱.۰۰ درصد و منگنز ۰.۳۰ تا ۰.۹۰ درصد هستند. این فولادها سخت، مقاوم به سایش اما شکننده هستند و جوش‌پذیری ضعیفی دارند. کاربردهای اصلی شامل فنر، سیم با استحکام بالا و ابزار لبه‌دار است.

فولاد فوق‌پرکربن (Ultra-High Carbon Steel)

فولادهای فوق‌پرکربن دارای کربن ۱.۲۵ تا ۲.۰۰ درصد هستند و به‌عنوان آلیاژ آزمایشی شناخته می‌شوند. با عملیات تمپر می‌توان به سختی بسیار بالا دست یافت که برای چاقو، تیشه و ابزار پانچ مفید است.

Carbon Steel Classification by Carbon Content
Category Carbon (%) Manganese (%) Key Properties Typical Applications
Low Carbon / Mild 0.04 – 0.30 up to 1.50 نرم، جوش‌پذیر، شکل‌پذیر ورق، لوله، پروفیل
Medium Carbon 0.31 – 0.60 0.60 – 1.65 قابل عملیات حرارتی، استحکام متوسط محور، چرخ‌دنده، ریل
High Carbon 0.60 – 1.00 0.30 – 0.90 سخت، مقاوم به سایش، جوش‌پذیری ضعیف فنر، سیم، ابزار برش
Ultra-High Carbon 1.25 – 2.00 Variable سختی بسیار بالا، آزمایشی چاقو، تیشه، پانچ
نکته فنی:
  • محتوای کربن، مهم‌ترین عامل تعیین‌کننده خواص مکانیکی فولاد کربنی است .
  • با افزایش کربن، استحکام و سختی افزایش و شکل‌پذیری کاهش می‌یابد .
  • فولادهای کم‌کربن پرکاربردترین دسته فولادهای کربنی هستند.
Alloy Steel

فولاد آلیاژی

فولاد آلیاژی فولادی است که علاوه بر کربن، عناصر آلیاژی دیگری مانند کروم، نیکل، مولیبدن، وانادیم، تنگستن، کبالت، منگنز و سیلیسیم به‌صورت عمدی به آن اضافه شده است تا خواص مکانیکی یا فیزیکی خاصی در آن ایجاد شود.

طبقه‌بندی بر اساس مجموع عناصر آلیاژی

  • فولاد کم‌آلیاژ (Low Alloy Steel) — مجموع عناصر آلیاژی ≤ ۵٪
  • فولاد پرآلیاژ (High Alloy Steel) — مجموع عناصر آلیاژی > ۵٪

عناصر آلیاژی کلیدی

  • کروم (Cr) — مقاومت به خوردگی و حرارت
  • نیکل (Ni) — چقرمگی و مقاومت به خوردگی
  • مولیبدن (Mo) — استحکام در دمای بالا
  • وانادیم (V) — ریزکردن دانه و افزایش استحکام
  • تنگستن (W) — سختی گرم

کاربردهای فولاد آلیاژی

فولادهای آلیاژی در صنایع مختلفی از جمله خطوط لوله انتقال نفت و گاز (ASTM A335)، مخازن تحت فشار، بویلر و مبدل حرارتی، قطعات خودرویی و فولادهای ابزار استفاده می‌شوند. برای اطلاعات بیشتر به مقاله عناصر آلیاژی فولاد مراجعه کنید.

نکته فنی:
  • فولاد آلیاژی با مجموع عناصر آلیاژی بیش از ۵٪ به‌عنوان پرآلیاژ در نظر گرفته می‌شود .
  • افزودن عناصر آلیاژی می‌تواند استحکام، سختی، مقاومت به خوردگی یا مقاومت به حرارت را افزایش دهد .
Stainless

فولاد زنگ‌نزن و دسته‌بندی آن

فولاد زنگ‌نزن (Stainless Steel) فولادی است که حداقل ۱۰.۵ درصد کروم دارد. کروم با تشکیل لایه‌ی نازک اکسید محافظ (پسیو) از خوردگی جلوگیری می‌کند. فولاد زنگ‌نزن بر اساس ریزساختار بلوری به پنج دسته اصلی تقسیم می‌شود:

آستنیتی (Austenitic)

این دسته رایج‌ترین نوع فولاد زنگ‌نزن است و شامل گریدهای 304، 316، 321 و 347 می‌شود. آستنیتی‌ها غیرمغناطیسی، شکل‌پذیر و جوش‌پذیر هستند.

فریتی (Ferritic)

فریتی‌ها شامل گریدهای 430 و 446 هستند و مغناطیسی اما شکل‌پذیری محدود دارند. برای کاربردهای خانگی و تزئینی استفاده می‌شوند.

مارتنزیتی (Martensitic)

مارتنزیتی‌ها شامل گریدهای 410، 420 و 440 هستند و قابل عملیات حرارتی و سخت‌شوندگی بالا دارند. در ابزارهای برش، چاقو و سوپاپ‌ها کاربرد دارند.

دوفازی (Duplex)

فولاد داپلکس ترکیبی از فازهای آستنیتی و فریتی است. این فولادها استحکام بالا، مقاومت به خوردگی عالی و مقاومت به ترک‌خوردگی تنشی (SCC) دارند. گریدهای معروف آن 2205 (UNS S32205/S31803) و 2507 هستند.

سوپر داپلکس (Super Duplex)

سوپر داپلکس نسخه‌ی پیشرفته‌تر فولاد داپلکس است که با PREN بالای ۴۰، مقاومت به خوردگی بسیار بالاتری در محیط‌های ترش (Sour Service) و کلریدی دارد. گرید معروف آن 2507 (UNS S32750) است. این فولادها در صنایع نفت و گاز دریایی، لوله‌های زیردریایی و مبدل‌های حرارتی استفاده می‌شوند.

Stainless Steel Families — Comparison
Family Typical Grades Chromium (%) Magnetic Key Properties
Austenitic 304, 316, 321, 347 16 – 26 No شکل‌پذیر، جوش‌پذیر، مقاوم به خوردگی
Ferritic 430, 446 10.5 – 30 Yes مغناطیسی، شکل‌پذیری محدود
Martensitic 410, 420, 440 11.5 – 18 Yes قابل عملیات حرارتی، سخت‌شوندگی بالا
Duplex 2205 (S31803) 21 – 23 Yes استحکام بالا، مقاومت به SCC
Super Duplex 2507 (S32750) 24 – 26 Yes مقاومت به خوردگی عالی، PREN > 40
نکته فنی:
  • حداقل کروم برای فولاد زنگ‌نزن ۱۰.۵٪ است .
  • آستنیتی‌ها غیرمغناطیسی و پرکاربردترین دسته هستند .
  • داپلکس و سوپر داپلکس برای محیط‌های خورنده شدید کاربرد دارند .
HSLA

فولاد HSLA — کم‌آلیاژ با استحکام بالا

فولاد HSLA (High-Strength Low-Alloy) گروهی از فولادهای کم‌آلیاژ هستند که با افزودن عناصری مانند نیوبیم، وانادیم، تیتانیوم و مولیبدن به فولاد کربنی، استحکام آن را به‌طور قابل توجهی افزایش می‌دهند، بدون آنکه شکل‌پذیری یا جوش‌پذیری کاهش یابد.

ویژگی‌های کلیدی HSLA

  • استحکام بالاتر — نسبت به فولاد کربنی معمولی در حدود ۲۰ تا ۵۰ درصد
  • وزن کمتر — به‌دلیل استحکام بالاتر، ضخامت کمتر
  • جوش‌پذیری خوب — با کربن پایین
  • مقاومت به خوردگی جوی — در برخی گریدها

کاربردهای HSLA

فولادهای HSLA در خطوط لوله انتقال نفت و گاز، سازه‌های ساختمانی، پل‌ها، خودروها و تجهیزات معدنی کاربرد گسترده‌ای دارند. گریدهای معروف آن شامل ASTM A572، API 5L و ASTM A588 است.

نکته فنی:
  • HSLA مخفف High-Strength Low-Alloy است .
  • این فولادها در خطوط لوله و سازه‌های سبک کاربرد گسترده دارند.
Weathering

فولاد هوازده (Weathering Steel) و CorTen

فولاد هوازده (Weathering Steel) گروهی از فولادهای کم‌آلیاژ است که با افزودن عناصری مانند مس، کروم، نیکل و فسفر، مقاومت به خوردگی جوی آن‌ها به‌طور قابل توجهی افزایش یافته است. این فولادها در تماس با هوا، یک لایه محافظ اکسید قهوه‌ای-نارنجی (پاتینا) روی سطح خود تشکیل می‌دهند که از خوردگی بیشتر جلوگیری می‌کند.

فولاد CorTen (Corrosion Resistant Steel)

CorTen نام تجاری معروف فولاد هوازده است که توسط شرکت US Steel توسعه یافته است. این فولاد در دو گرید اصلی CorTen A و CorTen B عرضه می‌شود:

  • CorTen A (ASTM A242) — برای کاربردهای سازه‌ای عمومی، پل‌ها و ساختمان‌ها
  • CorTen B (ASTM A588) — برای کاربردهای دریایی و صنعتی با مقاومت به خوردگی بالاتر

کاربردهای فولاد هوازده

این فولاد در پل‌ها، ساختمان‌های نمایشی، ستون‌های برق، کانتینرهای حمل و نقل و کاربردهای معماری استفاده می‌شود.

نکته فنی:
  • فولاد هوازده با تشکیل لایه پاتینا از خوردگی بیشتر جلوگیری می‌کند .
  • CorTen نام تجاری معروف فولاد هوازده است .
Heat Resistant

فولاد مقاوم به حرارت

فولاد مقاوم به حرارت فولادی است که در دماهای بالا (معمولاً بالای ۵۰۰ درجه سانتی‌گراد) خواص مکانیکی خود را حفظ می‌کند و در برابر خزش (Creep)، اکسیداسیون و خوردگی در دمای بالا مقاوم است.

عناصر آلیاژی کلیدی

  • کروم (Cr) — مقاومت به اکسیداسیون در دمای بالا
  • مولیبدن (Mo) — استحکام خزشی بالا
  • وانادیم (V) — مقاومت به خزش
  • تنگستن (W) — سختی گرم
  • نیکل (Ni) — چقرمگی در دمای بالا

گریدهای معروف

فولادهای مقاوم به حرارت در قالب گریدهای ASTM A335 (P1, P5, P9, P11, P22, P91) برای لوله‌های دمای بالا، ASTM A213 برای لوله‌های بویلر و ASTM A240 برای ورق‌های زنگ‌نزن مقاوم به حرارت عرضه می‌شوند.

Heat Resistant Steel Grades — ASTM A335
Grade Composition Max Service Temperature Application
P1 Carbon-Moly ~ 500°C لوله‌های بخار
P11 1.25Cr-0.5Mo ~ 550°C پالایشگاه و پتروشیمی
P22 2.25Cr-1Mo ~ 600°C بویلر و مبدل حرارتی
P91 9Cr-1Mo-V ~ 650°C نیروگاه‌های فوق بحرانی
نکته فنی:
  • فولادهای مقاوم به حرارت در دماهای بالای ۵۰۰ درجه کاربرد دارند.
  • گرید P91 با ۹٪ کروم، برای نیروگاه‌های فوق بحرانی استفاده می‌شود.
نکات کلی:
  • فولاد بر اساس محتوای کربن، عناصر آلیاژی و ریزساختار طبقه‌بندی می‌شود.
  • فولاد کربنی به چهار دسته: کم‌کربن، متوسط‌کربن، پرکربن و فوق‌پرکربن تقسیم می‌شود.
  • فولاد آلیاژی با مجموع عناصر آلیاژی ≤ ۵٪ کم‌آلیاژ و > ۵٪ پرآلیاژ است.
  • فولاد زنگ‌نزن شامل پنج خانواده: آستنیتی، فریتی، مارتنزیتی، داپلکس و سوپر داپلکس.
  • HSLA، هوازده و مقاوم به حرارت، سه گروه مهم دیگر از فولادهای صنعتی هستند.

تعاریف و اصطلاحات فنی

Carbon Steel فولاد کربنی — کربن عنصر اصلی
Alloy Steel فولاد آلیاژی — با عناصر افزودنی
Stainless Steel فولاد زنگ‌نزن — حداقل ۱۰.۵٪ کروم
Duplex داپلکس — آستنیتی + فریتی
Super Duplex سوپر داپلکس — PREN > 40
HSLA کم‌آلیاژ با استحکام بالا
Weathering Steel فولاد هوازده — با پاتینا
CorTen نام تجاری فولاد هوازده
Heat Resistant مقاوم به حرارت
Creep خزش — تغییر شکل در دمای بالا
PREN معادل مقاومت به خوردگی حفره‌ای
Patin لایه اکسید محافظ فولاد هوازده
منبع داده‌ها: World Steel Association , ASM International — Metals Handbook , ASTM International
استانداردهای مرجع مرتبط: ASTM A36 — ASTM A335 — ASTM A240 — ASTM A572 — ASTM A588 — EN 10025
این مطلب توسط تیم مهندسی صنایع فولادی ایران اتصال آسیا تهیه و تدوین شده است و محتوای فنی آن بر اساس استانداردهای معتبر بین‌المللی، منابع مهندسی و داده‌های فنی قابل استناد تنظیم شده است. این صفحه با هدف ارائه یک مرجع کاربردی و قابل اتکا برای مهندسان، کارشناسان، طراحان، بازرسان و فعالان صنعت پایپینگ تهیه شده است.
نیاز به مشاوره فنی · ایران اتصال

💬 نیاز به مشاوره فنی دارید؟

اگر پس از مطالعه این مقاله هنوز سوالی دارید، سوال فنی خود را برای مهندسین ایران اتصال آسیا ارسال کنید.
کارشناسان ما در اسرع وقت به درخواست شما رسیدگی خواهند کرد.

تلفن مشاوره: 34811-021
موبایل:7923 178 0912
ساعات پاسخگویی: شنبه تا چهارشنبه

چرا ایران اتصال آسیا؟

بیش از ۳۰ سال تجربه تولید
مشاوره فنی مهندسی
استانداردهای بین‌المللی کیفیت
گستره وسیع اتصالات جوشی
ماسکوت ایران اتصال
سوال و نظرات خود را درباره این مقاله ارسال فرمایید