ترک‌خوردگی تنشی — Stress Corrosion Cracking (SCC)

Mechanism | Chloride Attack | NACE MR0175 / ISO 15156

ترک‌خوردگی تنشی (Stress Corrosion Cracking — SCC) نوعی خوردگی موضعی است که در آن ترکیب تنش کششی (اعمالی یا پسماند) و یک محیط خورنده خاص باعث ایجاد و رشد ترک‌های نازک و شاخه‌شاخه در فلز می‌شود. این ترک‌ها معمولاً از سطح فلز شروع می‌شوند و عمود بر تنش کششی منتشر می‌شوند .

SCC یکی از خطرناک‌ترین مکانیزم‌های خرابی در صنایع نفت، گاز، پتروشیمی و نیروگاهی است، زیرا بدون تغییر شکل قابل توجه رخ می‌دهد و می‌تواند منجر به شکست ناگهانی و فاجعه‌بار سازه شود. معمولاً فلز سالم به نظر می‌رسد تا زمانی که ترک به اندازه بحرانی رسیده و شکست ناگهانی رخ دهد .

Figure

شکل ترک‌خوردگی تنشی

ترک‌خوردگی تنشی — Stress Corrosion Cracking
ترک‌خوردگی تنشی — Stress Corrosion Cracking (SCC) ترک‌های نازک و شاخه‌شاخه که از سطح فلز شروع شده و عمود بر تنش کششی منتشر می‌شوند. SCC بدون تغییر شکل قابل توجه رخ می‌دهد و معمولاً منجر به شکست ناگهانی می‌شود.
Conditions

سه شرط لازم برای ترک‌خوردگی تنشی

برای وقوع SCC، سه شرط باید همزمان برقرار باشند. حذف هر یک از این سه شرط، از وقوع SCC جلوگیری می‌کند :

  • ۱. تنش کششی (Tensile Stress): تنش اعمالی یا تنش پسماند (Residual) که باید از حد آستانه فراتر رود.
  • ۲. محیط خورنده خاص (Specific Environment): محیطی که برای آن فلز خاص خورنده است (مانند کلراید برای استنلس استیل).
  • ۳. ماده حساس (Susceptible Material): فلز یا آلیاژی که در آن محیط حساس به SCC باشد.
نکات کلیدی:
  • تنش کششی می‌تواند از منابع زیر باشد:
    • تنش اعمالی ناشی از فشار داخلی.
    • تنش پسماند ناشی از جوشکاری.
    • تنش پسماند ناشی از خم‌کاری سرد (Cold Bending).
    • تنش حرارتی ناشی از تغییرات دما.
  • کمترین تنش کششی کافی برای شروع SCC معمولاً از حد تسلیم ماده کمتر است.
  • SCC در حضور تنش فشاری رخ نمی‌دهد.
  • محیط‌های خورنده خاص برای SCC به ماده بستگی دارند:
    • کلراید (Cl⁻): برای فولادهای آستنیتی (304، 316).
    • H₂S: برای فولادهای کربنی و کم‌آلیاژ (SSC).
    • آمونیاک (NH₃): برای آلیاژهای مس.
    • هیدروکسید سدیم (NaOH): برای فولاد کربنی (Caustic Embrittlement).
    • متانول: برای فولاد کربنی.
Mechanism

مکانیزم ترک‌خوردگی تنشی

مکانیزم دقیق SCC هنوز به‌طور کامل شناخته نشده است، اما دو مکانیزم اصلی پیشنهاد شده‌اند :

۱. مکانیزم انحلال-تنش (Stress-Sorption)

در این مکانیزم، لایه پسیو فلز در نوک ترک به‌طور موضعی شکسته می‌شود و فلز سریعاً حل می‌شود. هم‌زمان، تنش کششی باعث باز شدن نوک ترک و در معرض قرار گرفتن فلز تازه می‌شود. این چرخه باعث رشد ترک به داخل فلز می‌شود .

۲. مکانیزم تردی هیدروژنی (Hydrogen Embrittlement)

در این مکانیزم، هیدروژن اتمی در نوک ترک نفوذ می‌کند و چقرمگی فلز را کاهش می‌دهد. این امر باعث شکست ترد موضعی در نوک ترک می‌شود و ترک رشد می‌کند .

SCC Crack Growth Mechanism Step 1: Passive film rupture at crack tip (due to stress)
Step 2: Localized dissolution of exposed metal
Step 3: Repassivation and further film rupture
OR
Step 1: Hydrogen absorption at crack tip
Step 2: Localized embrittlement
Step 3: Brittle crack propagation
→ Crack grows perpendicular to tensile stress

ویژگی‌های ظاهری ترک SCC

  • ترک‌های نازک و شاخه‌شاخه (Branched): الگوی درختی یا شاخه‌شاخه.
  • بدون تغییر شکل پلاستیک قابل توجه در سطح شکست.
  • شروع از سطح (معمولاً از نقاط با تمرکز تنش).
  • انتشار عمود بر تنش کششی.
  • سطح شکست ترد (Brittle Fracture Surface).
Systems

سیستم‌های شایع SCC در صنعت

Common SCC Systems in Industry
Material Environment Temperature Application
Austenitic SS (304, 316) Chloride (Cl⁻) > 60°C خطوط فرآیندی، مبدل‌ها
Carbon Steel H₂S (Sour Service) > 0°C SSC — خطوط نفت و گاز
Carbon Steel Caustic (NaOH) > 50°C Caustic Embrittlement
Carbon Steel Ammonia (NH₃) > −5°C خطوط آمونیاک
Carbon Steel Methanol > 0°C خطوط متانول
Copper Alloys Ammonia (NH₃) — Season Cracking
Aluminum Alloys Chloride + Moisture — خطوط آلومینیومی
Duplex SS Chloride + H₂S > 100°C سرویس‌های خاص
Nickel Alloys Caustic, Chloride > 300°C محیط‌های شدید
⚠ هشدارهای کلیدی:
  • کلراید SCC شایع‌ترین نوع SCC در صنعت است و در فولادهای آستنیتی (304، 316) در دمای بالای ۶۰°C و غلظت کلراید بالای ۱۰ ppm رخ می‌دهد.
  • SSC (نوع خاصی از SCC در محیط H₂S) با استاندارد NACE MR0175 / ISO 15156 کنترل می‌شود .
  • Caustic Embrittlement در فولاد کربنی در تماس با محلول NaOH در دمای بالا رخ می‌دهد.
  • آمونیاک باعث SCC در آلیاژهای مس (Season Cracking) می‌شود.
  • لایه عایق (Insulation) در استنلس استیل می‌تواند با متمرکز کردن کلراید، خطر SCC را افزایش دهد (CUI-SCC).
Factors

عوامل مؤثر بر ترک‌خوردگی تنشی

Factors Affecting SCC Susceptibility
Factor Effect Remark
Stress Level Higher = More Severe تنش بالاتر = حساس‌تر
Temperature Higher = More Severe دما بالاتر = حساس‌تر (برای کلراید SCC بالای ۶۰°C)
Chloride Concentration Higher = More Severe غلظت کلراید بالاتر = حساس‌تر
Oxygen Content Higher = More Severe اکسیژن بالاتر = حساس‌تر
pH Acidic = More Severe pH اسیدی = حساس‌تر
Nickel Content Higher = More Resistant نیکل بالاتر = مقاوم‌تر
Carbon Content Higher = More Resistant کربن بالاتر (در حد معقول) = مقاوم‌تر
Grain Size Coarser = More Severe دانه درشت‌تر = حساس‌تر
Cold Work Higher = More Severe کار سرد = تنش پسماند = حساس‌تر
Standards

استانداردها و روش‌های تست

SCC Testing & Qualification Standards
Standard Title Application
NACE MR0175 / ISO 15156 Materials for use in H₂S-containing environments سرویس ترش (SSC)
NACE TM0177 Laboratory Testing of Metals for Resistance to Sulfide Stress Cracking تست SSC
ASTM G36 Evaluating Stress-Corrosion Cracking Resistance of Metallic Materials in Boiling Magnesium Chloride تست کلراید SCC
ASTM G30 Making and Using U-Bend Stress-Corrosion Test Specimens تست U-Bend
ASTM G39 Preparation and Use of Bent-Beam Stress-Corrosion Test Specimens تست Bent-Beam
ASTM G49 Preparation and Use of Direct Tension Stress-Corrosion Test Specimens تست Direct Tension
ISO 7539 Corrosion of Metals and Alloys — Stress Corrosion Testing سری استانداردهای SCC
ASME Section IX Welding, Brazing, and Fusing Qualifications صلاحیت جوشکاری
نکات کلیدی تست SCC:
  • ASTM G36: تست کلراید SCC با استفاده از محلول جوشان MgCl₂ در دمای ۱۵۵°C.
  • ASTM G30 (U-Bend): نمونه به شکل U خم می‌شود تا تنش کششی ایجاد شود.
  • NACE TM0177: تست SSC با استفاده از محلول H₂S در شرایط کنترل‌شده.
  • ISO 7539: سری استانداردهای جامع برای تست SCC.
Control

روش‌های کنترل ترک‌خوردگی تنشی

کنترل SCC بر اساس حذف یکی از سه شرط اصلی انجام می‌شود. حذف هر یک از این سه شرط، از وقوع SCC جلوگیری می‌کند :

۱. کاهش تنش کششی

  • عملیات حرارتی تنش‌زدایی (Stress Relief Heat Treatment): کاهش تنش پسماند ناشی از جوشکاری.
  • طراحی مناسب: کاهش نقاط تمرکز تنش.
  • کنترل خم‌کاری سرد: محدود کردن میزان کار سرد.
  • پیش‌گرمایش و کنترل حرارت جوش: کاهش تنش پسماند جوش.

۲. کنترل محیط خورنده

  • کاهش غلظت کلراید: استفاده از آب بدون کلراید یا تصفیه آب.
  • کاهش دما: نگه داشتن دما زیر آستانه SCC (معمولاً زیر ۶۰°C برای کلراید SCC).
  • افزودن بازدارنده (Inhibitor): مانند فسفات یا نیترات.
  • حذف اکسیژن: کاهش اکسیژن محلول در آب.
  • کنترل pH: حفظ pH در محدوده خنثی تا قلیایی.
  • حذف عایق‌های جاذب کلراید: استفاده از عایق‌های بدون کلراید.

۳. انتخاب مواد مقاوم

  • استفاده از فولادهای دوپلکس یا سوپر دوپلکس: مقاوم در برابر کلراید SCC.
  • افزایش محتوای نیکل: فولادهای با نیکل بالای ۴۰٪ عملاً در برابر SCC مقاوم هستند.
  • استفاده از آلیاژهای پایه نیکل: مانند Alloy 625، Alloy C276.
  • پرهیز از استنلس استیل 304 و 316 در محیط‌های کلرایدی با دمای بالا.
  • استفاده از فولاد کربنی مقاوم به SSC طبق NACE MR0175 برای سرویس ترش.
⚠ هشدارهای کلیدی:
  • SCC برگشت‌پذیر نیست — پس از شروع، ترک‌ها به رشد خود ادامه می‌دهند.
  • بازرسی دوره‌ای برای شناسایی زودهنگام ترک ضروری است.
  • ترک‌های SCC ممکن است در سطح نامرئی باشند و نیاز به NDT پیشرفته (مانند UT، RT، PT، Eddy Current) دارند.
  • در محیط‌های کلرایدی، عایق‌های جاذب آب خطر SCC را افزایش می‌دهند — باید از عایق‌های سلول بسته استفاده شود.
Chart

نمودار حساسیت SCC بر اساس دما و غلظت کلراید

Chloride SCC Susceptibility — 304 & 316 Stainless Steel 0 50 100 150 200 Temperature (°C) 0.1 1 10 100 1000 10000 Chloride Concentration (ppm) SCC Risk Zone (304 & 316) Safe Zone 304 SS (Higher Risk) 316 SS (Lower Risk) Indicative Threshold Curves — Refer to NACE MR0175 / ISO 15156 for Exact Limits
نمودار حساسیت کلراید SCC برای فولادهای 304 و 316 بر اساس دما و غلظت کلراید — فولاد 316 حساسیت کمتری نسبت به 304 دارد
پرسش‌های متداول — ترک‌خوردگی تنشی
ترک‌خوردگی تنشی (SCC) نوعی خوردگی موضعی است که در آن ترکیب تنش کششی و یک محیط خورنده خاص باعث ایجاد و رشد ترک‌های نازک و شاخه‌شاخه در فلز می‌شود. این ترک‌ها معمولاً از سطح فلز شروع شده و عمود بر تنش کششی منتشر می‌شوند.
برای وقوع SCC، سه شرط باید همزمان برقرار باشند:
  • ۱. تنش کششی (اعمالی یا پسماند).
  • ۲. محیط خورنده خاص (مانند کلراید برای استنلس استیل).
  • ۳. ماده حساس در آن محیط.
حذف هر یک از این سه شرط، از وقوع SCC جلوگیری می‌کند.
SCC یکی از خطرناک‌ترین مکانیزم‌های خرابی است زیرا:
  • بدون تغییر شکل قابل توجه رخ می‌دهد.
  • معمولاً فلز سالم به نظر می‌رسد تا لحظه شکست.
  • می‌تواند منجر به شکست ناگهانی و فاجعه‌بار شود.
  • برگشت‌پذیر نیست — پس از شروع، ترک‌ها به رشد خود ادامه می‌دهند.
کلراید SCC شایع‌ترین نوع SCC در صنعت است و در فولادهای آستنیتی (مانند 304 و 316) در حضور یون کلراید و دمای بالای ۶۰°C رخ می‌دهد. غلظت کلراید بالای ۱۰ ppm و دمای بالای ۶۰°C شرایط بحرانی را ایجاد می‌کند.
SSC (Sulfide Stress Cracking) نوع خاصی از SCC است که در محیط‌های حاوی H₂S (سرویس ترش) رخ می‌دهد. SSC در فولادهای کربنی و کم‌آلیاژ با استحکام بالا شایع است و طبق استاندارد NACE MR0175 / ISO 15156 کنترل می‌شود. SCC اصطلاح کلی‌تر است و شامل کلراید SCC، Caustic Embrittlement، و Ammonia SCC نیز می‌شود.
SCC در بسیاری از مواد رخ می‌دهد، از جمله:
  • فولادهای آستنیتی (304، 316): در محیط کلرایدی.
  • فولادهای کربنی و کم‌آلیاژ: در محیط H₂S، آمونیاک، یا کاستیک.
  • آلیاژهای مس: در محیط آمونیاک.
  • آلیاژهای آلومینیوم: در محیط کلراید + رطوبت.
  • فولادهای دوپلکس: در محیط‌های خاص با H₂S و کلراید بالا.
  • آلیاژهای نیکل: در محیط‌های کاستیک و کلرایدی با دمای بالا.
کنترل SCC بر اساس حذف یکی از سه شرط اصلی:
  • کاهش تنش: عملیات حرارتی تنش‌زدایی، طراحی مناسب.
  • کنترل محیط: کاهش کلراید، کاهش دما، افزودن بازدارنده، حذف اکسیژن.
  • انتخاب مواد مقاوم: فولادهای دوپلکس، آلیاژهای نیکل، فولاد کربنی مقاوم به SSC.
فولادهای آستنیتی 304 و 316 در محیط‌های حاوی کلراید و دمای بالای ۶۰°C مستعد کلراید SCC هستند. این فولادها در محیط‌های کلرایدی با دمای بالا باید با فولادهای دوپلکس یا سوپر دوپلکس یا آلیاژهای نیکل جایگزین شوند.
Caustic Embrittlement نوعی SCC است که در فولاد کربنی در تماس با محلول هیدروکسید سدیم (NaOH) در دمای بالای ۵۰°C رخ می‌دهد. این نوع SCC معمولاً در بویلرها و سیستم‌های کاستیک مشاهده می‌شود.
روش‌های بازرسی SCC:
  • Visual Inspection: بازرسی چشمی (برای ترک‌های سطحی).
  • PT (Liquid Penetrant): برای ترک‌های سطحی باز.
  • MT (Magnetic Particle): برای مواد فرومغناطیس.
  • UT (Ultrasonic Testing): برای ترک‌های داخلی.
  • RT (Radiography): برای ترک‌های داخلی.
  • Eddy Current: برای سطوح رسانا.
  • Acoustic Emission: برای پایش فعال رشد ترک.
عایق‌ها می‌توانند با متمرکز کردن کلراید و رطوبت در زیر عایق، خطر SCC کلرایدی را در فولادهای آستنیتی افزایش دهند. این پدیده به‌عنوان CUI-SCC (Corrosion Under Insulation — SCC) شناخته می‌شود. برای جلوگیری:
  • استفاده از عایق‌های سلول بسته (مانند فوم شیشه).
  • استفاده از سد بخار (Vapor Barrier) مناسب.
  • پرهیز از عایق‌های حاوی کلراید.
  • پوشش (Coating) زیر عایق برای محافظت اضافی.
SCC در صنایع نفت و گاز (خطوط لوله، تجهیزات سرچاهی)، پالایشگاه‌ها، کارخانه‌های پتروشیمی (مبدل‌های حرارتی، لوله‌های فرآیندی)، نیروگاه‌ها (بویلرها، سوپرهیترها)، و صنایع شیمیایی که در آن‌ها فولادهای آستنیتی در تماس با کلراید قرار دارند، شایع است.
منبع داده‌ها: ScienceDirect — Stress Corrosion Cracking, Projectmaterials — SCC, ASSDA — Stress Corrosion Cracking
استانداردهای مرجع: NACE MR0175 / ISO 15156 — NACE TM0177 — ASTM G36 — ASTM G30 — ASTM G39 — ASTM G49 — ISO 7539 — ASME B31.3 — API 571
این مطلب توسط تیم مهندسی صنایع فولادی ایران اتصال آسیا تهیه و تدوین شده است و محتوای فنی آن بر اساس استانداردهای معتبر بین‌المللی (NACE MR0175 / ISO 15156، NACE TM0177، ASTM G36، ASTM G30، ASTM G39، ASTM G49، ISO 7539)، ASME B31.3، API 571، و منابع معتبر مهندسی تنظیم شده است. این صفحه با هدف ارائه یک مرجع کاربردی برای مهندسان، طراحان، بازرسان و فعالان صنعت پایپینگ تهیه شده است.
نیاز به مشاوره فنی · ایران اتصال

💬 نیاز به مشاوره فنی دارید؟

اگر پس از مطالعه این مقاله هنوز سوالی دارید، سوال فنی خود را برای مهندسین ایران اتصال آسیا ارسال کنید.
کارشناسان ما در اسرع وقت به درخواست شما رسیدگی خواهند کرد.

تلفن مشاوره: 34811-021
موبایل:7923 178 0912
ساعات پاسخگویی: شنبه تا چهارشنبه

چرا ایران اتصال آسیا؟

بیش از ۳۰ سال تجربه تولید
مشاوره فنی مهندسی
استانداردهای بین‌المللی کیفیت
گستره وسیع اتصالات جوشی
ماسکوت ایران اتصال
سوال و نظرات خود را درباره این مقاله ارسال فرمایید